Cơ tim phì đại là tình trạng thành tim, chủ yếu là thành tâm thất trái, dày lên bất thường, làm buồng tim nhỏ lại và tim bơm máu kém hiệu quả. Đây là bệnh tim được nhắc tới nhiều nhất ở mèo, gặp cả ở mèo ta, nhưng một số giống như Maine Coon, Ragdoll, Anh lông ngắn, Sphynx, Ba Tư, Bengal được giới thú y và người nhân giống đặc biệt lưu tâm. Vì bệnh thường không có triệu chứng trong thời gian dài, siêu âm tim do bác sĩ thú y thực hiện là cách đáng tin nhất để biết tim mèo đang thế nào.
Bài này không dùng để tự chẩn đoán. Mục đích là giúp người nuôi mèo giống hiểu vì sao bệnh này được nói nhiều, những dấu hiệu nào ở nhà cần để ý, và nên hỏi bác sĩ thú y điều gì. Mèo có nguy cơ không có nghĩa là mèo sẽ bệnh; nhiều con thuộc các giống kể trên sống khoẻ suốt đời. Hiểu đúng giúp chủ nuôi bình tĩnh mà vẫn không bỏ sót.
Cơ tim phì đại là gì, nói bằng lời dễ hiểu
Tim mèo có bốn ngăn. Tâm thất trái là ngăn khoẻ nhất, đẩy máu đi khắp cơ thể. Khi cơ tim ở ngăn này dày lên quá mức, nó trở nên cứng, khó giãn ra để nhận máu ở mỗi nhịp. Máu ứ lại ở tâm nhĩ trái phía trên, tâm nhĩ to dần ra. Về lâu dài, áp lực dội ngược về phổi, gây đọng dịch trong phổi hoặc quanh phổi, lúc đó mèo mới bắt đầu thở khó.
Một biến chứng đáng sợ là cục máu đông hình thành trong tâm nhĩ to, rồi trôi theo dòng máu và kẹt lại ở chỗ động mạch chủ chia đôi xuống hai chân sau. Mèo đột ngột kêu đau dữ dội, hai chân sau liệt, lạnh, đệm chân tái. Nhiều chủ nuôi chỉ biết mèo bị bệnh tim vào đúng lúc này. Đây là ca cấp cứu, phải đưa đi thú y ngay, không chờ đến sáng.
Mức độ bệnh rất khác nhau giữa các con. Có con thành tim chỉ dày nhẹ, ổn định nhiều năm, sống bình thường. Có con tiến triển nhanh trong vài tháng. Vì vậy, kết luận "mèo bị cơ tim phì đại" chỉ là bước đầu; điều chủ nuôi cần biết thêm là mức độ, tâm nhĩ đã to chưa, có nguy cơ cục máu đông không, và lịch tái khám thế nào. Tất cả những câu đó chỉ bác sĩ thú y nhìn hình siêu âm mới trả lời được.
Giống nào hay được nhắc tới và vì sao
Ở Maine Coon và Ragdoll, giới nghiên cứu đã tìm ra những biến thể gen cụ thể liên quan tới bệnh, nằm trên một gen tham gia cấu tạo sợi cơ tim. Biến thể ở Maine Coon và biến thể ở Ragdoll là hai biến thể khác nhau, nên xét nghiệm của giống này không dùng để kết luận cho giống kia. Mèo mang hai bản sao biến thể thường được ghi nhận có nguy cơ cao hơn và khởi phát sớm hơn mèo mang một bản.
Ở Anh lông ngắn, Sphynx, Ba Tư, Bengal, Norwegian và một số giống khác, bệnh cũng được ghi nhận khá thường xuyên trong các phòng khám và các chương trình sàng lọc của người nhân giống, nhưng chưa có một xét nghiệm gen đơn lẻ nào bao quát được. Điều đó có nghĩa là với những giống này, siêu âm tim là công cụ chính, không có lối tắt bằng que lấy mẫu niêm mạc má.
Mèo ta và mèo lai cũng mắc cơ tim phì đại. Bệnh không phải "bệnh của mèo đắt tiền". Giống được nhắc nhiều đơn giản vì người nhân giống và hội mèo ở nước ngoài đã theo dõi, ghi chép và sàng lọc lâu năm, nên dữ liệu ở các giống đó dày hơn. Bài viết này không đưa tỷ lệ mắc theo từng giống, vì con số mỗi nghiên cứu một khác và rất dễ bị hiểu sai khi đem ra so sánh.
Mèo đực thường được ghi nhận khởi phát sớm hơn và nặng hơn mèo cái ở nhiều nghiên cứu, nhưng đó là xu hướng trên quần thể, không phải quy luật cho từng con.
Những dấu hiệu ở nhà cần để ý
Phần lớn mèo bị cơ tim phì đại giai đoạn đầu trông hoàn toàn khoẻ. Khi bệnh đã ảnh hưởng tới phổi hoặc mạch máu, có thể thấy một trong những điều sau. Gặp bất kỳ điều nào, đưa mèo đi thú y; không tự kết luận là bệnh tim, vì nhiều bệnh khác cũng cho dấu hiệu giống vậy:
- Thở nhanh khi đang ngủ say hoặc nằm nghỉ, bụng phập phồng rõ, mỗi hơi thở như phải gắng sức.
- Thở há miệng. Mèo khoẻ hầu như không thở há miệng như chó, trừ khi vừa chạy nhảy rất mạnh hoặc quá nóng; mèo nằm yên mà thở há miệng là dấu hiệu khẩn.
- Lười chơi hẳn đi, nằm một chỗ, ăn ít, sụt cân không rõ lý do.
- Ngất, loạng choạng, hoặc đột nhiên nằm bẹp sau khi chạy nhảy.
- Đột ngột kêu thét, hai chân sau kéo lê hoặc không đứng được, chân lạnh: cấp cứu ngay.
- Lưỡi, lợi có màu tím tái hoặc nhợt nhạt thay vì hồng.
Một thói quen đơn giản bác sĩ thú y hay dặn người nuôi mèo giống có nguy cơ là đếm nhịp thở khi mèo ngủ say: đếm số lần ngực nâng lên trong một khoảng thời gian, ghi lại vài lần mỗi tuần. Bác sĩ sẽ cho biết ngưỡng nào là đáng lo với chính con mèo đó. Một cuốn sổ ghi nhịp thở đều đặn giúp phát hiện thay đổi sớm hơn nhiều so với cảm giác "hình như nó thở nhanh".
Vì sao siêu âm tim, chứ không chỉ nghe tim
Khi khám, bác sĩ thú y nghe tim bằng ống nghe. Một số mèo bị cơ tim phì đại có tiếng thổi tim hoặc nhịp ngựa phi, bác sĩ nghe ra và đề nghị kiểm tra thêm. Nhưng có mèo bệnh mà tiếng tim vẫn bình thường, và ngược lại có mèo nghe thấy tiếng thổi mà tim không có bệnh gì đáng kể. Vì vậy nghe tim là bước sàng lọc, không phải kết luận.
Siêu âm tim cho thấy trực tiếp độ dày thành tim, kích thước tâm nhĩ, dòng máu chảy qua các van, có bóng cục máu đông trong tim hay không. Đây là phương pháp được giới thú y coi là tiêu chuẩn để đánh giá bệnh này. Kết quả đáng tin nhất khi người siêu âm có kinh nghiệm về tim mèo, vì tim mèo nhỏ, đập nhanh, sai lệch vài phần mười milimét cũng làm đổi cách đọc.
Ngoài siêu âm, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm máu tìm một chất do tim tiết ra khi bị căng giãn, chụp X-quang ngực nếu nghi đọng dịch, đo huyết áp, hoặc xét nghiệm tuyến giáp ở mèo lớn tuổi, vì cường giáp và cao huyết áp cũng làm thành tim dày lên. Làm những gì là quyết định của bác sĩ sau khi khám, người nuôi chỉ cần hiểu mỗi thứ dùng để làm gì để hỏi cho rõ.
Siêu âm tim ở mèo thường không cần gây mê, mèo nằm nghiêng trên bàn, có người giữ nhẹ. Con nào quá căng thẳng thì bác sĩ cân nhắc cách làm phù hợp. Hỏi trước phòng khám về cách chuẩn bị, có cần nhịn ăn không, có cần cạo một ít lông vùng ngực không.
Xét nghiệm gen và siêu âm khác nhau thế nào
Người mua mèo Maine Coon hoặc Ragdoll hay được giới thiệu kết quả xét nghiệm gen của bố mẹ. Thông tin này hữu ích nhưng không thay được siêu âm. Bảng dưới đây giúp phân biệt:
| Điều cần hỏi | Xét nghiệm gen | Siêu âm tim |
|---|---|---|
| Trả lời câu gì | Mèo có mang một biến thể gen đã biết hay không | Tim mèo lúc này đang dày hay bình thường |
| Áp dụng cho giống nào | Chỉ giống đã có biến thể được xác định, chủ yếu Maine Coon và Ragdoll | Mọi giống, kể cả mèo ta |
| Làm mấy lần | Một lần trong đời là đủ | Nhắc lại định kỳ theo lời bác sĩ, nhất là mèo làm giống |
| Kết quả âm tính nghĩa là | Không mang biến thể đó, nhưng vẫn có thể bệnh do nguyên nhân khác | Hiện tại chưa thấy bệnh, chưa phải bảo đảm cho tương lai |
| Ai thực hiện | Phòng xét nghiệm, mẫu lấy từ niêm mạc má hoặc máu | Bác sĩ thú y có máy và kinh nghiệm siêu âm tim |
Vì bệnh có thể xuất hiện ở tuổi trưởng thành, một lần siêu âm bình thường lúc mèo còn nhỏ chưa nói hết được. Với mèo dùng làm giống, nhiều trại có trách nhiệm cho siêu âm lại theo định kỳ suốt thời gian sinh sản và loại khỏi chương trình nhân giống những con có dấu hiệu bệnh. Với mèo nuôi làm cảnh, tần suất kiểm tra nên bàn với bác sĩ thú y dựa trên giống, tuổi và kết quả lần khám trước.
Người nuôi mèo giống nên làm gì cho yên tâm
Khi mua, hỏi trại về tim của bố mẹ. Trại tử tế thường biết bố mẹ đã siêu âm tim chưa, gần nhất khi nào, ai thực hiện, và với Maine Coon, Ragdoll thì đã xét nghiệm gen chưa. Câu trả lời mơ hồ không có nghĩa là trại gian dối, nhưng là chỗ cần hỏi thêm.
Khám tổng quát sớm sau khi đón mèo về. Lần khám đầu cho bác sĩ cơ hội nghe tim, ghi lại tình trạng ban đầu. Nếu có tiếng thổi, bác sĩ sẽ khuyên siêu âm hay theo dõi.
Giữ cân nặng hợp lý. Mèo thừa cân làm tim và phổi làm việc vất vả hơn. Hỏi bác sĩ cân nặng lý tưởng của mèo nhà mình, nhất là giống to như Maine Coon dễ bị nghĩ "to là khoẻ".
Ghi nhịp thở khi ngủ và theo dõi thay đổi. Đặc biệt với mèo đã được chẩn đoán, sổ ghi nhịp thở là công cụ đơn giản giúp bác sĩ điều chỉnh việc theo dõi.
Không tự cho dùng thuốc tim theo người khác. Thuốc tim cho mèo phải do bác sĩ thú y kê sau khi khám, liều tính theo cân nặng và tình trạng. Thuốc của người hoặc thuốc "mèo nhà bạn dùng" có thể gây hại.
Biết trước phòng khám cấp cứu gần nhà. Cục máu đông và phù phổi thường xảy ra ban đêm hoặc cuối tuần. Lưu sẵn địa chỉ chỗ trực cấp cứu giúp đỡ mất những phút quý giá.
Sống cùng một con mèo đã được chẩn đoán
Nhận tin mèo bị cơ tim phì đại thường làm chủ nuôi hoảng. Thực tế, nhiều con ở mức nhẹ hoặc trung bình vẫn sống thoải mái nhiều năm nếu được theo dõi đều. Điều quan trọng là hiểu rõ mèo nhà mình đang ở mức nào, cần tái khám khi nào và đâu là dấu hiệu phải đi ngay.
Trong nhà, giảm những tình huống gây căng thẳng kéo dài: tiếng ồn lớn, nhốt chung với mèo hay bắt nạt, đi xa nhiều lần không cần thiết. Những ngày nóng, giữ phòng thoáng mát. Không cần cấm mèo chơi, nhưng nên để mèo tự quyết định mức vận động, không ép chạy nhảy lâu khi thấy mèo đã thở mạnh.
Khi tái khám, mang theo sổ nhịp thở, ghi chép ăn uống và mọi thay đổi bất thường. Hỏi bác sĩ những câu cụ thể: mức độ hiện tại, tâm nhĩ có to không, có cần phòng ngừa cục máu đông không, khi nào siêu âm lại, nhịp thở bao nhiêu thì phải gọi ngay. Viết câu trả lời ra giấy để cả nhà cùng nắm.
Nếu mèo đang được dùng làm giống, việc dừng sinh sản là quyết định nên bàn nghiêm túc với bác sĩ. Một con mèo có bệnh tim di truyền tiếp tục cho lứa là đẩy rủi ro sang những gia đình sẽ nuôi đàn con sau này.
Câu hỏi thường gặp
Mèo Anh lông ngắn có hay bị cơ tim phì đại không?
Anh lông ngắn là một trong những giống hay được nhắc tới trong các chương trình sàng lọc tim, nhưng không có nghĩa con nào cũng bệnh. Hiện chưa có xét nghiệm gen đơn lẻ cho giống này, nên siêu âm tim do bác sĩ thú y thực hiện là cách kiểm tra chính.
Xét nghiệm gen âm tính thì mèo Maine Coon có chắc không bị bệnh tim không?
Không chắc. Âm tính chỉ cho biết mèo không mang biến thể gen đã được xác định ở giống đó. Mèo vẫn có thể bị cơ tim phì đại do nguyên nhân khác, nên mèo làm giống vẫn cần siêu âm tim định kỳ theo lời bác sĩ.
Mèo bao nhiêu tuổi thì nên siêu âm tim lần đầu?
Không có một mốc chung cho mọi con. Bác sĩ thú y sẽ cân nhắc theo giống, tiếng tim khi khám, mục đích nuôi làm cảnh hay làm giống. Mèo làm giống thường được siêu âm trước khi bắt đầu sinh sản và nhắc lại định kỳ sau đó.
Mèo thở há miệng khi nằm yên có nguy hiểm không?
Có thể là dấu hiệu khẩn. Mèo khoẻ hầu như không thở há miệng khi nghỉ ngơi. Nếu thấy mèo nằm yên mà thở há miệng, bụng phập phồng mạnh hay lưỡi tím tái, đưa đi thú y ngay, không chờ theo dõi thêm.
Mèo đột ngột liệt hai chân sau và kêu đau là bị gì?
Đây có thể là biến chứng cục máu đông kẹt ở động mạch xuống chân sau, hay gặp ở mèo có bệnh tim. Chủ nuôi không tự xử lý được; đưa mèo tới phòng khám thú y cấp cứu ngay lập tức, kể cả ban đêm.
Mèo bị cơ tim phì đại có sống lâu được không?
Tuỳ mức độ và cách theo dõi. Nhiều mèo ở mức nhẹ sống bình thường nhiều năm nếu được tái khám đều và chủ nuôi để ý dấu hiệu bất thường. Bác sĩ thú y là người đánh giá tiên lượng cho từng con dựa trên kết quả siêu âm.