Một cặp phối tốt cho mèo giống là hai con khoẻ, tính cách ổn định, không có tổ tiên chung gần trong vài đời phả hệ, và không cùng mang một gen bệnh lặn của giống. Muốn biết điều đó cần đọc phả hệ ít nhất bốn, năm đời, có kết quả xét nghiệm gen phù hợp với giống, và hiểu cơ chế di truyền để không ghép nhầm những cặp mà về lý thuyết đã biết trước sẽ sinh ra mèo con bệnh.
Nhiều người mới nhân giống chọn mèo đực chỉ vì màu lông hay khuôn mặt đẹp. Ngoại hình quan trọng, nhưng nó chỉ là phần nổi. Dưới đây là cách nghĩ của những người gây giống cẩn thận: bắt đầu từ cận huyết, đọc phả hệ, gen lặn và gen trội, những cặp không nên ghép, rồi mới tới ngoại hình và tính cách.
Cận huyết là gì và vì sao trại tử tế tránh nó
Cận huyết là phối hai con mèo có họ hàng gần với nhau: cha với con, anh em ruột, anh em cùng cha khác mẹ, hay hai con có chung ông bà. Trong lịch sử gây giống, người ta từng dùng cận huyết để "khoá" một đặc điểm ngoại hình, vì khi hai con cùng dòng thì mèo con dễ giống bố mẹ hơn. Cái giá phải trả là mèo con cũng dễ nhận hai bản sao của những gen xấu đang ẩn trong dòng họ.
Hậu quả của cận huyết lâu dài thường được mô tả bằng mấy dấu hiệu: lứa ít con hơn, mèo con yếu, tỷ lệ chết sơ sinh cao hơn, sức đề kháng kém, các bệnh di truyền xuất hiện nhiều hơn, mèo cái khó đậu thai và mèo đực tinh trùng kém. Những thay đổi này không hiện ra ngay ở một lứa mà tích dần qua nhiều đời, nên người gây giống ngắn hạn hay chủ quan.
Ở những giống có số lượng cá thể ít, giống mới hình thành hoặc giống mà cả thị trường chỉ dùng vài dòng nhập về, nguy cơ cận huyết cao hơn hẳn. Ở Việt Nam, nhiều trại nhỏ mua mèo bố mẹ từ cùng một nguồn, nên hai con mèo không cùng trại vẫn có thể là anh em họ. Không đọc phả hệ thì không thể biết.
Đọc phả hệ để tìm tổ tiên chung
Giấy phả hệ của mèo giống thường ghi bốn hoặc năm đời: cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, kèm tên trại, màu lông và số đăng ký. Cách đọc đơn giản nhất là đặt phả hệ của mèo đực và mèo cái cạnh nhau rồi dò từng tên. Bất kỳ tên nào xuất hiện ở cả hai bên là tổ tiên chung. Tên đó càng gần (ở đời ông bà) thì mức cận huyết của lứa con càng cao; càng xa (ở đời kỵ trở lên) thì ảnh hưởng càng nhỏ.
Một tên tổ tiên xuất hiện nhiều lần trong cùng một phả hệ cũng là tín hiệu cần chú ý, vì nghĩa là dòng đó đã được dùng lặp đi lặp lại. Trong giới gây giống có khái niệm hệ số cận huyết, một con số ước tính xác suất mèo con nhận hai bản sao giống nhau từ cùng một tổ tiên. Các hội mèo và nhiều phần mềm quản lý trại tính được hệ số này nếu nhập đủ phả hệ; người mới có thể nhờ trại có kinh nghiệm tính hộ.
Không có một ngưỡng chung cho mọi giống, vì giống hiếm buộc phải chấp nhận mức cao hơn giống phổ biến. Nguyên tắc chung là chọn cặp có hệ số thấp nhất có thể trong những lựa chọn đang có, và tránh hoàn toàn phối giữa họ hàng trực hệ hay anh em ruột. Nếu phả hệ của một con chỉ có hai, ba đời hoặc có ô trống, hãy coi phần trống đó là chưa biết chứ không phải là không có họ hàng.
Gen lặn: hai con khoẻ vẫn có thể sinh mèo con bệnh
Nhiều bệnh di truyền ở mèo theo kiểu gen lặn. Một con mèo mang một bản sao gen bệnh và một bản sao bình thường thì gần như luôn khoẻ, người ta gọi là mèo mang gen. Vấn đề xảy ra khi phối hai con mèo cùng mang gen: theo quy luật di truyền cơ bản, mỗi mèo con có khoảng một phần tư khả năng nhận hai bản sao gen bệnh và phát bệnh, một nửa khả năng thành mèo mang gen như bố mẹ, và một phần tư hoàn toàn sạch.
Vì mèo mang gen trông hoàn toàn bình thường, cách duy nhất để biết là xét nghiệm gen. Với những bệnh đã có xét nghiệm cho giống, người gây giống cẩn thận làm xét nghiệm cho cả mèo đực và mèo cái trước khi phối. Một con mang gen vẫn có thể dùng làm giống nếu nó có nhiều điểm tốt khác, miễn là luôn ghép với con sạch gen đó, và chọn giữ lại mèo con đã xét nghiệm sạch để dần loại gen ra khỏi dòng.
Cách làm này tốt hơn việc loại thẳng mọi con mang gen, vì loại quá mạnh ở giống ít cá thể lại làm hẹp nguồn gen và đẩy cận huyết lên. Đây là chỗ mà gây giống cần cân bằng giữa sức khoẻ trước mắt và đa dạng di truyền về lâu dài.
Những kiểu di truyền cần nhớ khi ghép cặp
Bảng dưới gom lại cách nghĩ khi ghép cặp theo từng kiểu di truyền. Đây là nguyên lý chung; danh sách bệnh có xét nghiệm cho từng giống nên hỏi bác sĩ thú y hoặc phòng xét nghiệm.
| Kiểu gen | Ví dụ hay được nhắc tới | Cách ghép an toàn hơn |
|---|---|---|
| Gen lặn gây bệnh | Một số bệnh chuyển hoá, bệnh võng mạc ở vài giống | Không ghép hai con cùng mang gen; con mang gen chỉ ghép với con sạch |
| Gen trội gây bệnh | Thận đa nang ở nhóm Ba Tư và giống có máu Ba Tư | Con mang gen trội đã truyền cho khoảng một nửa số con; trại tử tế không dùng con dương tính làm giống |
| Gen trội gây đặc điểm kèm vấn đề sức khoẻ | Tai cụp ở Scottish Fold | Chỉ ghép con tai cụp với con tai thẳng, không bao giờ ghép hai con tai cụp |
| Đặc điểm liên quan nhiều gen | Kiểu mặt rất tịt, kích thước cơ thể | Tránh đẩy cực đoan; chọn cặp cân bằng, ưu tiên thở và ăn uống bình thường |
| Nhóm máu | Mèo cái nhóm B, mèo đực nhóm A | Xét nghiệm nhóm máu cả hai; nếu buộc ghép thì có kế hoạch cho mèo con những giờ đầu |
Cột ví dụ chỉ để minh hoạ cách di truyền. Mỗi giống có danh sách xét nghiệm riêng và danh sách này thay đổi theo thời gian khi người ta tìm ra thêm gen mới, nên trước mỗi mùa phối hãy hỏi lại xem giống mình đang nuôi đã có xét nghiệm nào.
Ngoài gen: ngoại hình, thể chất và tính nết
Ngoại hình bổ sung cho nhau. Người gây giống có kinh nghiệm chọn mèo đực mạnh ở đúng điểm mèo cái còn yếu, ví dụ mèo cái mắt đẹp nhưng tai hơi cao thì chọn mèo đực có tai đặt chuẩn. Ghép hai con cùng một lỗi thì lỗi đó dễ lộ rõ hơn ở mèo con.
Không đẩy đặc điểm tới cực đoan. Mặt tịt hơn, chân ngắn hơn, thân to hơn không phải lúc nào cũng đẹp hơn. Đặc điểm cực đoan thường đi kèm khó thở, đẻ khó, đau khớp. Chuẩn giống của các hội mèo cũng đã chỉnh lại theo hướng ưu tiên sức khoẻ ở nhiều giống.
Thể chất và khả năng sinh sản. Mèo cái từng đẻ dễ, nuôi con khéo, sữa đủ là điểm cộng lớn. Mèo đực có tiền sử lứa con khoẻ, ít chết sơ sinh cũng vậy. Thông tin này chỉ có được nếu trại ghi chép đầy đủ các lứa trước.
Tính nết của cả hai. Tính cách mèo có phần di truyền. Mèo bố mẹ hay sợ, hay cắn, khó gần thì mèo con dễ có xu hướng tương tự dù được nuôi tốt. Nhiều trại coi tính nết ổn định là tiêu chí không được thoả hiệp.
Sức khoẻ tổng quát. Hai con đều phải khoẻ tại thời điểm phối, đã tiêm phòng, đã kiểm các bệnh truyền nhiễm hay gặp. Một con mèo đẹp nhưng hay ốm vặt không phải lựa chọn tốt để truyền lại cho đời sau.
Hồ sơ nên giữ cho mỗi lần phối
Ghi chép là thứ biến kinh nghiệm thành dữ liệu dùng được cho những lần sau. Với mỗi cặp phối, nên lưu lại tối thiểu:
- Bản sao phả hệ của cả mèo đực và mèo cái, kèm hệ số cận huyết ước tính nếu có.
- Kết quả xét nghiệm gen, nhóm máu, các bệnh truyền nhiễm, ngày làm và nơi làm.
- Ngày bắt đầu động dục, ngày gửi phối, số ngày ở chung, ngày dự sinh.
- Diễn biến thai kỳ: cân nặng mèo mẹ theo tuần, kết quả siêu âm, chụp phim.
- Ca đẻ: giờ ra từng con, cân nặng sơ sinh, con nào cần hỗ trợ, có phải gọi thú y không.
- Hai tuần đầu: cân nặng hằng ngày của từng bé, bé nào chậm tăng, xử lý ra sao.
- Mèo con về đâu, kết quả khám sau này nếu người nhận báo lại.
Sau vài lứa, cuốn sổ này sẽ cho thấy cặp nào nên lặp lại, cặp nào không, mèo cái nào nên nghỉ hưu, điều mà trí nhớ không làm được. Với người mới, đây cũng là thứ giúp bác sĩ thú y tư vấn chính xác hơn khi có chuyện bất thường.
Khi không tìm được mèo đực phù hợp
Ở Việt Nam, nguồn mèo đực giống chất lượng cho từng giống không nhiều, nhất là với màu hiếm. Cám dỗ lớn nhất là dùng tạm con có sẵn, kể cả khi nó có họ gần hoặc chưa xét nghiệm. Lựa chọn tốt hơn thường là chờ: để mèo cái nghỉ thêm một chu kỳ, hỏi các trại khác cùng giống xem có mèo đực khác dòng cho gửi phối không, hoặc cân nhắc nhập một mèo đực mới rõ phả hệ.
Nếu vẫn không có lựa chọn ổn, quyết định không phối mùa này là quyết định đúng. Một lứa mèo con từ cặp ghép vội có thể mang vấn đề theo suốt đời, cả cho mèo lẫn cho người mua. Trại tử tế được nhận ra không phải ở số lứa mỗi năm mà ở những lần họ chọn dừng lại. Mèo cái nghỉ thêm một chu kỳ cũng không thiệt gì, miễn là được theo dõi sức khoẻ; nếu những đợt động dục liên tục làm mèo sụt cân hay căng thẳng, hãy hỏi bác sĩ thú y về hướng xử lý an toàn thay vì vội ghép cho xong.
Câu hỏi thường gặp
Phối mèo anh em ruột với nhau có sao không?
Phối anh em ruột là cận huyết rất gần, làm tăng mạnh khả năng mèo con nhận hai bản sao gen xấu ẩn trong dòng. Hậu quả thường thấy là lứa ít con, mèo con yếu, dễ bệnh. Người gây giống có trách nhiệm tránh hẳn kiểu phối này.
Làm sao biết hai con mèo có họ hàng với nhau?
Đặt giấy phả hệ bốn, năm đời của hai con cạnh nhau và dò từng tên. Tên nào xuất hiện ở cả hai bên là tổ tiên chung. Nếu mèo không có phả hệ hoặc phả hệ thiếu đời, không thể khẳng định chúng không có họ.
Mèo mang gen bệnh có dùng làm giống được không?
Với bệnh gen lặn, mèo mang một bản sao thường khoẻ và vẫn có thể dùng làm giống nếu luôn ghép với con sạch gen đó, rồi giữ lại mèo con đã xét nghiệm sạch. Với bệnh gen trội, trại tử tế thường không dùng con dương tính làm giống.
Hệ số cận huyết là gì?
Đó là con số ước tính xác suất một mèo con nhận hai bản sao giống nhau của cùng một gen từ cùng một tổ tiên. Con số càng cao thì mức cận huyết càng lớn. Các hội mèo và phần mềm quản lý trại tính được nếu nhập đủ phả hệ.
Vì sao không được ghép hai con mèo tai cụp?
Gen tai cụp ảnh hưởng tới sụn khắp cơ thể chứ không chỉ ở tai. Mèo con nhận hai bản sao gen này có nguy cơ rất cao mắc bệnh xương sụn gây đau. Vì vậy mèo tai cụp chỉ được ghép với mèo tai thẳng.
Có cần xét nghiệm gen cả mèo đực lẫn mèo cái không?
Có. Với bệnh gen lặn, chỉ khi biết kết quả của cả hai con mới tránh được việc ghép hai con cùng mang gen. Nhiều trại nhận gửi phối chỉ chấp nhận mèo cái đã có kết quả xét nghiệm phù hợp với giống.