Trên giấy tờ mèo giống, blue là màu xám xanh, lilac là xám hồng tím, cinnamon là nâu quế, fawn là màu be hồng nhạt, cream là kem. Blue, lilac, fawn và cream là các màu pha loãng, tức bản nhạt của đen, chocolate, cinnamon và đỏ. Tên màu thường ghép thêm các chữ chỉ hoa văn như tabby, smoke, shaded, bicolor, point, hoặc được viết thành mã chữ số theo quy ước của từng hội mèo.
Hiểu được hệ thống này, bạn đọc một dòng màu trên giấy tờ mà không cần đoán, biết con mèo có thể mang những gen ẩn nào và nhận ra khi giấy tờ không khớp với con mèo trước mặt. Phần dưới đi từ màu gốc tới mã viết tắt, kèm những lỗi khai màu hay gặp ở Việt Nam.
Bốn cặp màu gốc và màu pha loãng
Gần như mọi màu lông mèo đều bắt đầu từ bốn màu gốc. Mỗi màu gốc có một bản pha loãng, nhạt hơn và ngả lạnh hoặc ngả phấn. Đây là bảng nên thuộc đầu tiên.
| Màu gốc | Tên tiếng Việt | Bản pha loãng | Tên tiếng Việt |
|---|---|---|---|
| Black (đôi khi gọi seal, ebony) | Đen | Blue | Xám xanh |
| Chocolate (chestnut, havana) | Nâu sô cô la | Lilac (lavender, frost) | Xám hồng tím |
| Cinnamon | Nâu quế đỏ | Fawn | Be hồng nhạt |
| Red | Đỏ cam | Cream | Kem |
Một số hội và một số giống dùng tên riêng cho cùng một màu: black ở mèo colorpoint gọi là seal; chocolate ở mèo Oriental có khi gọi là havana hay chestnut; lilac có khi gọi lavender hay frost. Khi gặp tên lạ, hãy đối chiếu với bảng tên màu của chính hội đã cấp giấy, vì cùng một chữ có thể dùng hơi khác nhau giữa các hội.
Một cách nhớ nhanh: đi từ trái sang phải trong bảng, màu nhạt dần và ấm dần. Ở cột pha loãng, blue lạnh nhất, cream ấm nhất. Mũi và đệm chân thường theo cùng tông với màu lông, nên chúng là chỗ kiểm hữu ích khi hai màu gần nhau như blue với lilac hay chocolate với cinnamon.
Các gen đằng sau tên màu, giải thích bằng lời thường
Màu đen, chocolate và cinnamon do cùng một gen quyết định, với ba phiên bản: phiên bản cho màu đen là trội nhất, chocolate lặn hơn đen, cinnamon lặn hơn cả hai. Một con mèo đen có thể mang ẩn gen chocolate hay cinnamon mà nhìn bên ngoài không ai biết. Hai con mèo đen cùng mang ẩn gen chocolate có thể sinh ra mèo con chocolate.
Màu pha loãng do một gen khác, gen pha loãng, quyết định. Gen này lặn, nên mèo phải nhận hai bản mới hiện màu nhạt. Hai con mèo blue chỉ sinh được mèo con màu pha loãng như blue, lilac, cream, vì cả hai đều không có bản gen màu đậm để truyền cho con. Ngược lại, hai con mèo đen cùng mang ẩn gen pha loãng có thể sinh mèo con blue.
Màu đỏ và kem do gen màu đỏ nằm trên nhiễm sắc thể giới tính X quyết định, nên di truyền theo giới tính. Mèo đực chỉ có một nhiễm sắc thể X nên hoặc đỏ hoặc không; mèo cái có hai nên có thể vừa đỏ vừa đen, tạo ra đồi mồi. Đây là lý do mèo đồi mồi gần như đều là mèo cái. Chỉ cần hiểu ba gen này, bạn đã giải thích được phần lớn màu khai trên giấy tờ.
Những chữ ghép thêm vào tên màu
Sau tên màu gốc hoặc màu pha loãng, giấy tờ thường ghi thêm một hoặc vài chữ để mô tả cách màu phân bố. Những chữ hay gặp:
- Tabby kèm kiểu vằn: classic hoặc blotched là vằn xoáy, mackerel là vằn cá thu, spotted là vằn đốm, ticked là lông có dải màu đều không thành vằn như mèo Abyssinian.
- Silver, smoke: chân lông trắng. Silver tabby là bạc có vằn; smoke là màu trơn có chân lông trắng, nhìn như khói, chỉ lộ khi lông chuyển động hay rẽ ra.
- Shaded, shell, chinchilla: mức độ ngọn lông sẫm ở mèo ánh kim, shell sáng nhất.
- Golden: chân lông vàng mơ, ngọn sẫm.
- Tortie, torbie: đồi mồi; torbie là đồi mồi có vằn tabby.
- And white, bicolor, van, harlequin, mitted: các mức độ có mảng trắng.
- Point, lynx point, tortie point: kiểu màu điểm của colorpoint, có vằn hoặc đồi mồi ở điểm.
Thứ tự viết thường là màu, rồi hoa văn, rồi mảng trắng, ví dụ blue silver tabby and white hay lilac point bicolor. Đọc từ trái qua phải theo đúng thứ tự này, bạn sẽ hình dung được con mèo mà không cần xem ảnh.
Mã chữ số hay gặp trên giấy tờ theo hệ EMS
Một số hội mèo, chủ yếu ở châu Âu, ghi màu bằng hệ mã EMS gồm chữ và số. Người bán Việt Nam dùng các mã này rất nhiều, như ny11 hay a03. Bảng dưới là các mã phổ biến; khi cần chắc chắn, hãy đối chiếu bảng mã chính thức của hội đã cấp giấy.
| Mã | Nghĩa | Mã | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| n | Đen (seal ở colorpoint) | a | Xám xanh |
| b | Chocolate | c | Lilac |
| o | Cinnamon | p | Fawn |
| d | Đỏ | e | Kem |
| f, g | Đồi mồi đen, đồi mồi xám xanh | w | Trắng |
| s | Silver hoặc smoke | y | Golden |
| 01, 02, 03 | Van, harlequin, bicolor | 11, 12 | Shaded, shell |
| 22, 23, 24, 25 | Vằn xoáy, cá thu, đốm, ticked | 33 | Colorpoint |
| 61, 62, 63, 64 | Mắt xanh dương, cam, hai màu, xanh lục | Chữ viết hoa đầu | Mã giống, ví dụ BRI là Anh lông ngắn |
Ghép lại, BRI a là Anh lông ngắn xám xanh, BRI ny 11 là Anh lông ngắn golden shaded, BRI a 03 là Anh lông ngắn bicolor xám xanh. Các hội ở Mỹ thường ghi bằng chữ đầy đủ thay vì mã, nên hai tờ giấy của hai hội có thể trông khác hẳn nhau dù mô tả cùng một màu.
Gen ẩn và ghi chú mang gen trên giấy tờ
Một con mèo đen trên giấy có thể mang ẩn gen pha loãng, gen chocolate hay gen colorpoint. Những gen ẩn này không hiện ra ngoài nhưng ảnh hưởng tới màu của đời con. Người nhân giống quan tâm chuyện này nhiều hơn người nuôi làm cảnh, nhưng hiểu nó giúp bạn đọc giấy tờ và tin rao chính xác hơn.
Có hai cách biết mèo mang gen ẩn. Cách thứ nhất là suy từ phả hệ: nếu bố hoặc mẹ là blue, con đen chắc chắn mang một bản gen pha loãng. Cách thứ hai là xét nghiệm gen màu lông, ngày càng phổ biến và cho kết quả rõ ràng hơn. Một số trại ghi kết quả này vào hồ sơ mèo hoặc ghi chú trong tin rao, ví dụ đen mang lilac, nghĩa là mèo đen có mang ẩn cả gen chocolate lẫn gen pha loãng.
Khi tin rao ghi mang gen mà không nói căn cứ, hãy hỏi người bán dựa vào phả hệ hay xét nghiệm. Nếu dựa vào xét nghiệm, xin xem phiếu kết quả. Đây là thông tin quan trọng nếu bạn định cho mèo sinh sản, và không quan trọng nếu chỉ nuôi làm cảnh.
Một lưu ý nhỏ: gen ẩn không làm mèo khác đi về sức khoẻ hay tính nết. Mèo đen mang lilac và mèo đen không mang gen nào trông giống hệt nhau, sống giống hệt nhau. Chỉ khi ghép đôi, gen ẩn mới lên tiếng qua màu của đàn con, và đó là lúc phả hệ cùng kết quả xét nghiệm phát huy giá trị.
Những lỗi khai màu hay gặp và cách xử lý
Khai màu khi mèo còn quá nhỏ. Chocolate, lilac, cinnamon, fawn rất khó đọc ở mèo con vài tuần tuổi, dễ bị khai thành đen hoặc blue. Mèo con lông sốt dễ bị khai thành silver.
Nhầm silver tabby với tabby thường. Silver tabby có chân lông trắng bạc; tabby nâu hay tabby xám thường có chân lông ngả nâu. Thổi lông là cách kiểm nhanh.
Nhầm smoke với màu trơn. Mèo smoke đứng yên nhìn như màu trơn, chỉ lộ chân lông trắng khi rẽ lông. Nhiều mèo smoke bị khai thành màu trơn và ngược lại.
Nhầm kem với golden. Kem đều màu từ gốc tới ngọn, golden có chân lông vàng mơ và ngọn sẫm. Đây là lỗi hay gặp trong tin rao hơn là trên giấy tờ.
Giấy tờ đúng nhưng ảnh sai. Đôi khi giấy tờ khai chính xác nhưng ảnh qua bộ lọc khiến người mua tưởng sai màu. Xem mèo dưới ánh sáng ban ngày trước khi kết luận.
Cách xử lý. Khi màu thật đã ổn định mà khác với giấy, hãy trao đổi với trại. Phần lớn hội có thủ tục sửa màu khai nếu có ảnh hoặc kết quả xét nghiệm; trại tử tế sẽ đứng ra làm.
Đọc nhanh một dòng màu trên giấy tờ
Khi cầm giấy tờ của một bé mèo, bạn có thể đọc dòng màu theo thứ tự dưới đây. Lấy ví dụ giả định một dòng ghi blue silver tabby and white, hoặc theo mã là BRI as 22 03.
- Tìm tên hoặc mã giống ở đầu dòng. Ở ví dụ là Anh lông ngắn.
- Tìm màu gốc hoặc màu pha loãng. Ở ví dụ là blue, tức xám xanh, bản pha loãng của đen.
- Tìm chữ chỉ chân lông: silver, smoke hay golden. Ở ví dụ là silver, nên chân lông trắng bạc.
- Tìm chữ hoặc số chỉ hoa văn: tabby và kiểu vằn, shaded, shell, point. Ở ví dụ là tabby vằn xoáy, mã 22.
- Tìm chữ hoặc số chỉ mảng trắng: and white, bicolor, van, harlequin. Ở ví dụ là bicolor, mã 03.
- Tìm màu mắt nếu có, thường ở cuối dòng hoặc ở ô riêng.
- Ghép lại thành câu tiếng Việt: Anh lông ngắn xám xanh bạc vằn xoáy có mảng trắng, rồi đối chiếu với con mèo trước mặt dưới ánh sáng ban ngày.
Nếu có chữ hay mã không nằm trong các bước trên, đó có thể là ghi chú riêng của hội như mèo đang ở giai đoạn đăng ký thử nghiệm, hay mèo có màu chưa được công nhận cho giống đó. Hỏi trại hoặc tra bảng mã của hội để hiểu đúng, đừng đoán.
Câu hỏi thường gặp
Mèo blue có phải mèo màu xanh dương không?
Không. Trong cách gọi màu lông mèo, blue là màu xám tro ngả lạnh, người Việt hay gọi là xám xanh. Đây là bản pha loãng của màu đen. Mèo Nga xanh và mèo Anh lông ngắn xám xanh là hai ví dụ quen thuộc của màu blue.
Lilac và blue khác nhau thế nào?
Blue là bản pha loãng của đen, ngả lạnh, mũi xám. Lilac là bản pha loãng của chocolate, nhạt hơn và ấm hơn, như có lớp phấn hồng, mũi hồng tím. Dưới đèn vàng hai màu này rất dễ lẫn, nên xem dưới ánh sáng ban ngày.
Mèo cinnamon và mèo chocolate khác nhau thế nào?
Cinnamon là nâu quế ngả đỏ, sáng và ấm hơn chocolate. Chocolate là nâu sô cô la đậm hơn. Mũi và đệm chân của cinnamon thường hồng nâu. Cinnamon là màu ít gặp ở Việt Nam, nên khi tin rao ghi cinnamon, hãy hỏi căn cứ.
Hai mèo blue có sinh được mèo con màu đen không?
Không. Màu pha loãng là gen lặn, hai mèo blue đều chỉ có bản gen pha loãng nên chỉ truyền được màu nhạt cho con, như blue, lilac hay cream. Nếu lứa của hai mèo blue có bé đen, cần xem lại màu khai của bố mẹ.
Mã ny11 và ns11 trên giấy tờ nghĩa là gì?
Theo hệ mã EMS, n là màu nền đen, y là golden, s là silver, 11 là shaded. Ny11 là golden shaded nền đen, ns11 là silver shaded nền đen. Đặt trước là mã giống, ví dụ BRI cho Anh lông ngắn.
Giấy tờ khai sai màu thì có sửa được không?
Thường sửa được. Phần lớn hội có thủ tục điều chỉnh màu khai khi có ảnh mèo trưởng thành hoặc kết quả xét nghiệm gen. Trại đã đăng ký lứa thường là bên đứng ra đề nghị. Thủ tục cụ thể tuỳ từng hội.