Bicolor, harlequin và van là ba mức độ phủ trắng trên bộ lông mèo: bicolor có khoảng một phần ba tới một nửa là trắng, harlequin trắng phần lớn với vài mảng màu rời, van trắng gần hết, chỉ còn màu ở đầu và đuôi. Ít trắng hơn bicolor thì có các kiểu như ngực trắng, đi găng trắng (mitted).
Tất cả đều do cùng một nhóm gen tạo mảng trắng, khác nhau ở mức độ biểu hiện. Bài này giải thích cơ chế bằng lời thường, cách gọi từng kiểu, những tên dân gian như mèo bò sữa, mèo áo vest, và cách đọc độ phủ trắng khi xem mèo, xem tin rao hay xem giấy tờ giống.
Một điều nên nói trước: độ phủ trắng là đặc điểm ngoại hình thuần tuý. Nó không cho biết mèo khoẻ hay yếu, hiền hay nghịch, thuần hay lai. Bài này giúp bạn gọi đúng tên để trao đổi với người bán cho rõ, chứ không nhằm xếp kiểu nào hơn kiểu nào.
Mảng trắng hình thành từ đâu
Ở phôi mèo, những tế bào tạo sắc tố bắt đầu từ dọc sống lưng rồi di chuyển dần xuống hai bên sườn, xuống bụng, ra bốn chân và lên mặt. Gen tạo mảng trắng làm quá trình di chuyển này chậm lại hoặc dừng sớm. Vùng nào tế bào sắc tố không kịp tới thì lông mọc ra màu trắng, da dưới đó cũng hồng.
Vì tế bào sắc tố đi từ lưng xuống, mảng trắng thường xuất hiện trước ở bụng, ngực, bàn chân và giữa mặt, là những nơi xa nhất. Gen biểu hiện mạnh hơn thì vùng trắng lan rộng lên sườn, lên lưng; mạnh nữa thì chỉ còn màu ở đầu và đuôi, là kiểu van. Đây là lý do mèo bicolor có mặt chữ V ngược màu trắng: hai nhánh tế bào sắc tố từ hai bên chưa kịp gặp nhau ở giữa mặt.
Mức độ phủ trắng có tính ngẫu nhiên khá lớn. Hai bé mèo cùng lứa, cùng mang gen, có thể có độ phủ trắng khác hẳn nhau. Ghép hai con bicolor không bảo đảm ra toàn bicolor đẹp đều; người nhân giống chỉ có thể nâng xác suất, không thể đặt hàng được mèo con có mảng trắng đúng chỗ.
Người ta thường mô tả gen tạo mảng trắng theo hai mức: mèo mang một bản gen hay có mức trắng thấp tới vừa như đi găng, ngực trắng, bicolor; mèo mang hai bản gen hay có mức trắng cao như harlequin, van. Đây là xu hướng chứ không phải quy luật cứng, vì hai mức này chồng lấn nhau khá nhiều và còn có những gen khác góp phần.
Bảng các mức độ phủ trắng
Các con số dưới đây là mô tả gần đúng để dễ hình dung, không phải ranh giới tuyệt đối; mỗi hội mèo mô tả hơi khác nhau và mắt người đánh giá cũng khác nhau.
| Kiểu | Phần trắng gần đúng | Phân bố thường gặp | Tên dân gian hay dùng |
|---|---|---|---|
| Chấm trắng, ngực trắng | Rất ít | Một đốm ở ngực hoặc bụng | Mèo đeo yếm |
| Mitted, đi găng | Ít | Bàn chân trắng, có khi thêm cằm, ngực | Mèo đi tất, đi găng |
| Bicolor | Khoảng một phần ba tới một nửa | Bụng, ngực, chân, mặt chữ V ngược | Mèo áo vest, mèo bò sữa nếu nền đen |
| Harlequin | Phần lớn cơ thể | Vài mảng màu rời trên lưng, đầu, đuôi | Mèo đốm, mèo bò sữa |
| Van | Gần như toàn thân | Màu chỉ ở đỉnh đầu và đuôi | Mèo trắng đuôi màu |
Khi đọc tin rao, tên kiểu thường đi sau màu nền: bicolor xám xanh, harlequin đen, van đỏ, tabby bicolor. Đồi mồi có trắng (người Việt gọi tam thể) cũng là một dạng của nhóm này, với nền là hai màu đan nhau thay vì một màu.
Mèo trắng toàn thân không phải là mèo van tới mức tối đa
Hai cơ chế khác nhau. Mèo trắng toàn thân thường do một gen trắng trội khác, che toàn bộ màu lông bất kể nền là gì. Gen tạo mảng trắng, dù biểu hiện mạnh tới đâu, thường vẫn để lại chút màu ở đầu hoặc đuôi.
Mèo con trắng có chấm màu trên đầu. Nhiều mèo con mang gen trắng trội sinh ra có một chấm màu nhỏ trên đỉnh đầu, chấm này mờ dần khi lớn. Chấm đó hé lộ màu nền thật mà gen trắng đang che.
Mắt xanh và thính lực. Cả gen trắng trội lẫn gen tạo mảng trắng mức cao đều có liên quan tới mắt xanh dương và, ở một tỷ lệ mèo, tới khiếm thính. Mèo trắng mắt xanh có bài riêng ở danh mục sức khoẻ theo giống; nếu nghi mèo nghe kém, hãy nhờ bác sĩ thú y kiểm.
Trên giấy tờ ghi khác nhau. Mèo trắng toàn thân được ghi là trắng, kèm màu mắt; mèo van ghi theo màu nền cộng chữ van. Ghi nhầm hai kiểu này là lỗi thường gặp khi trại khai lứa vội.
Ý nghĩa với người nuôi. Với người nuôi làm cảnh, sự khác biệt chỉ quan trọng khi bạn định cho mèo sinh sản hoặc đi thi. Cả hai đều là mèo bình thường, cần chăm như mọi mèo khác.
Đọc độ phủ trắng khi đi xem mèo
Mèo con nằm co hay ảnh chụp một phía rất dễ làm sai lệch đánh giá. Làm theo các bước dưới đây để đọc đúng.
- Đặt mèo đứng hoặc đi trên mặt phẳng, nhìn từ bên trái, bên phải, từ trên xuống và từ phía trước. Mảng trắng ở bụng và ngực chỉ thấy rõ khi mèo đứng.
- Nhìn mặt: có chữ V ngược màu trắng không, có cân đối hai bên không, mũi hồng hay mũi màu. Mũi nằm trong vùng trắng thường có màu hồng.
- Nhìn bốn bàn chân: trắng đều cả bốn, chỉ hai chân trước, hay lệch. Đệm chân dưới lông trắng thường hồng.
- Nhìn lưng: còn liền một mảng màu, bị cắt thành vài mảng, hay chỉ còn màu ở đầu và đuôi. Bước này phân biệt bicolor với harlequin và van.
- Nhìn đuôi: màu toàn bộ, trắng một phần hay có chóp trắng.
- Ghi lại bằng video ngắn dưới ánh sáng ban ngày để đối chiếu với màu khai trên giấy tờ sau này.
Đọc như vậy mất chưa tới năm phút nhưng giúp bạn và người bán dùng chung một ngôn ngữ. Khi mua qua video từ xa, hãy đề nghị người bán quay đủ các góc theo thứ tự trên.
Chuẩn giống nhìn mảng trắng thế nào, người nuôi nhìn thế nào
Trên sàn thi, mảng trắng được đánh giá theo mô tả chuẩn của từng giống: có giống đòi bicolor cân đối, mặt chữ V ngược đều, bàn chân trắng đều; có giống như Birman đòi găng trắng ở cả bốn bàn chân với ranh giới gọn; có giống chấp nhận mọi kiểu phân bố. Một bé mèo có mảng trắng lệch hoặc thiếu găng ở một chân có thể bị trừ điểm khi thi, nên trại thường xếp những bé này vào nhóm nuôi làm cảnh.
Với người nuôi ở nhà, chuyện mảng trắng lệch không có ý nghĩa gì về sức khoẻ hay tính cách. Có người còn thích mèo có mảng trắng lệch vì trông có cá tính, dễ nhận ra giữa một đàn. Điều đáng quan tâm hơn là mèo khoẻ, lanh lợi, quen người và bố mẹ có hồ sơ sức khoẻ rõ ràng.
Vì vậy, khi người bán giải thích rằng bé này lệch trắng nên chỉ bán làm cảnh, đó là cách phân hạng bình thường của trại, không phải dấu hiệu mèo có lỗi. Phần phân hạng giữa mèo làm cảnh và mèo dự thi được nói trong danh mục mua mèo và chọn trại.
Chăm bộ lông có mảng trắng
Mảng trắng không cần chăm khác, nhưng lộ bẩn nhanh hơn. Bàn chân trắng hay ngả xám vì cát vệ sinh và sàn nhà; ngực trắng ngả vàng vì mèo liếm nhiều; vùng quanh miệng ngả nâu nếu mèo ăn pate. Lau bằng khăn ẩm sạch sau bữa ăn và chải lông thường xuyên là đủ giữ sạch cho phần lớn mèo, không cần tắm thường xuyên.
Da dưới mảng trắng có ít sắc tố hơn, nên vùng da hồng mỏng ở chóp tai, mũi và mí mắt dễ bị cháy nắng nếu mèo phơi nắng gắt lâu. Ở nhà, mèo hay nằm cạnh cửa kính hướng tây vào buổi chiều; nên để rèm mỏng hoặc chỗ nằm có bóng râm để mèo tự chọn. Vùng da trắng xuất hiện vảy, đỏ, đóng mài lâu không lành thì nên cho mèo đi khám thú y, không tự bôi thuốc.
Khi chụp ảnh mèo có mảng trắng, ánh sáng mạnh dễ làm mảng trắng cháy sáng mất chi tiết còn mảng màu lại tối. Ánh sáng dịu gần cửa sổ, tránh nắng trực tiếp, cho ảnh đẹp và đúng màu nhất, cũng là kiểu ánh sáng nên dùng khi quay video gửi người mua hoặc người bán.
Mảng trắng ở từng giống: chỗ bắt buộc, chỗ tuỳ ý
Birman. Găng trắng ở cả bốn bàn chân là nét định danh của giống; chân sau còn có phần trắng kéo lên gót. Mèo Birman thiếu găng vẫn là Birman khoẻ mạnh, chỉ không hợp để thi.
Ragdoll. Có ba kiểu chính: point không trắng, mitted đi găng có cằm trắng, và bicolor mặt chữ V ngược. Mèo con Ragdoll trắng lâu nên phải đợi vài tuần mới đọc được kiểu.
Mèo Van Thổ Nhĩ Kỳ. Kiểu van là bản sắc của giống: thân trắng, màu ở đầu và đuôi. Tên kiểu phân bố màu được đặt theo chính giống này.
Anh lông ngắn, Ba Tư, Exotic. Chấp nhận nhiều mức trắng, từ bicolor tới harlequin và van. Bicolor xám xanh là kiểu rất được ưa ở Việt Nam.
Xiêm và Bengal. Phần lớn hội mèo không chấp nhận mảng trắng ở hai giống này. Một bé Xiêm có ngực trắng thường là mèo lai hoặc mèo nuôi làm cảnh.
Mèo ta. Mảng trắng xuất hiện rất tự do: mèo mướp có ngực trắng, mèo đen đi tất, mèo tam thể, mèo vàng trắng. Mọi kiểu đều là mèo nhà bình thường, không có chuẩn để so.
Câu hỏi thường gặp
Mèo bò sữa là giống mèo gì?
Mèo bò sữa không phải một giống mà là cách gọi dân gian cho mèo đen trắng có mảng lớn, thường thuộc kiểu bicolor hoặc harlequin. Kiểu màu này gặp ở mèo ta, mèo lai và nhiều giống như Anh lông ngắn, Ba Tư. Tên giống phải dựa vào dáng người, khuôn mặt và giấy tờ.
Bicolor và harlequin khác nhau thế nào?
Bicolor có khoảng một phần ba tới một nửa bộ lông là trắng, lưng vẫn còn liền một mảng màu lớn. Harlequin trắng phần lớn cơ thể, màu chỉ còn vài mảng rời trên lưng, đầu và đuôi. Nhìn từ trên xuống lưng là cách phân biệt nhanh nhất.
Ghép hai mèo bicolor có chắc ra mèo con bicolor không?
Không chắc. Mức độ phủ trắng có tính ngẫu nhiên lớn, cùng một lứa có thể có bé ít trắng, bé bicolor, bé harlequin, thậm chí bé không có trắng nếu bố mẹ chỉ mang một bản gen. Người nhân giống chỉ nâng được xác suất, không đặt được kết quả.
Mèo van có phải là mèo Van Thổ Nhĩ Kỳ không?
Không nhất thiết. Van vừa là tên một kiểu phân bố màu, vừa là tên một giống mèo ở vùng hồ Van, Thổ Nhĩ Kỳ, nơi kiểu màu này đặc trưng. Mèo Anh lông ngắn hay Ba Tư cũng có kiểu van mà vẫn thuộc giống của chúng.
Mảng trắng trên mặt lệch một bên có ảnh hưởng sức khoẻ không?
Không. Mảng trắng lệch chỉ là đặc điểm ngoại hình, có thể bị trừ điểm khi đi thi nhưng không liên quan tới sức khoẻ hay tính cách. Với mèo nuôi ở nhà, nhiều người còn thích kiểu lệch vì trông có cá tính.
Vì sao chóp tai trắng của mèo bị đỏ và đóng vảy?
Da dưới lông trắng có ít sắc tố nên dễ bị ảnh hưởng bởi nắng gắt kéo dài. Đỏ và đóng vảy cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác như nấm, ký sinh trùng hay dị ứng. Nên cho mèo đi khám thú y để được xác định đúng, không tự bôi thuốc.