Mèo Munchkin là giống mèo chân ngắn bắt nguồn từ một đột biến gen trội tự nhiên, được biết tới rộng rãi từ một con mèo nhặt được ở bang Louisiana, Mỹ, năm 1983. Chúng chạy nhanh, chơi đùa, leo được lên chỗ thấp, nhưng nhảy cao kém mèo chân thường. Giống còn tranh cãi vì nhiều người lo ngại việc chủ động gây giống một đặc điểm làm xương chân phát triển khác thường có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ lâu dài.
Bài này kể nguồn gốc, giải thích gen chân ngắn ở mức dễ hiểu, mô tả mèo Munchkin thật sự vận động thế nào trong nhà, và trình bày công bằng hai phía của cuộc tranh luận, để bạn tự quyết định với đầy đủ thông tin.
Nguồn gốc: con mèo dưới gầm xe tải
Mèo chân ngắn đã được ghi nhận rải rác ở nhiều nơi từ đầu thế kỷ hai mươi. Nhưng giống Munchkin hiện nay bắt nguồn chủ yếu từ năm 1983, khi một cô giáo ở Louisiana, Mỹ, nhặt được hai con mèo cái đang mang thai trốn dưới gầm một chiếc xe tải. Một con có chân ngắn, được đặt tên là Blackberry, và một phần đàn con của nó cũng chân ngắn. Từ những con mèo này, người ta bắt đầu gây giống có chủ đích.
Tên Munchkin lấy từ những nhân vật tí hon trong truyện Phù thuỷ xứ Oz. Giống được một hội mèo quốc tế đưa vào chương trình giống mới từ giữa những năm 1990 và công nhận đầy đủ vào đầu những năm 2000. Trong khi đó, nhiều hội mèo lớn khác ở Mỹ, Anh và châu Âu tới nay vẫn không công nhận, chính vì lo ngại về sức khoẻ.
Munchkin không có một ngoại hình chuẩn cố định như mèo Anh hay Xiêm: vì được phối với nhiều mèo nhà và giống khác nhau, chúng có đủ kiểu lông ngắn, lông dài, đủ màu, khuôn mặt đa dạng. Đặc điểm chung duy nhất là đôi chân ngắn. Ở Việt Nam, mèo chân ngắn hay được gọi chung là "mèo Munchkin", kể cả những con lai với mèo Anh, Ba Tư hay tai cụp.
Gen chân ngắn hoạt động thế nào
Chân ngắn ở Munchkin do một gen trội gây ra. Chỉ cần một bản sao, xương dài ở chân phát triển ngắn hơn bình thường, trong khi thân và đầu vẫn cỡ mèo thường. Hiện tượng này thuộc nhóm loạn sản sụn, cùng cơ chế chung với chân ngắn ở một số giống chó như Corgi hay Dachshund, dù gen cụ thể có thể khác.
Theo hiểu biết hiện nay của các nhà gây giống, phôi nhận hai bản sao gen này thường không phát triển được và không sinh ra. Vì thế, phối hai mèo chân ngắn với nhau có thể làm lứa nhỏ đi. Người gây giống thường phối mèo chân ngắn với mèo chân dài, và trong lứa sẽ có cả bé chân ngắn lẫn bé chân dài.
Bé chân dài trong lứa Munchkin không mang gen chân ngắn, lớn lên là một con mèo bình thường về xương chân, cùng tính nết của dòng. Một số người yêu giống nhưng lo sức khoẻ chủ động chọn bé chân dài, tương tự như chọn bé tai thẳng trong lứa mèo tai cụp.
Mèo Munchkin vận động thế nào trong nhà
Chạy nhanh, rẽ gắt. Chân ngắn không làm Munchkin chậm chạp; nhiều con chạy rất nhanh, ôm cua sát sàn, chơi đuổi bắt hăng như mèo thường.
Nhảy cao kém hơn. Lực bật từ chân sau ngắn hơn nên Munchkin nhảy được lên ghế, giường thấp, nhưng khó lên bàn cao, nóc tủ. Chúng hay leo bằng cách bám vào vật trung gian.
Đứng hai chân sau. Nhiều con có thói quen ngồi thẳng trên hai chân sau để nhìn quanh, dáng như con chồn đất. Đây là tư thế quen của giống, được người nuôi thích chụp ảnh.
Thích nhặt và giấu đồ. Không ít người nuôi kể Munchkin hay tha những vật nhỏ sáng bóng đi giấu. Đây là thói quen của từng con nhiều hơn là đặc tính được chứng minh của giống.
Tính nết. Munchkin thường được tả là thân thiện, tò mò, thích chơi và gần người. Vì gốc gác từ mèo nhà đa dạng, tính cách khác nhau khá nhiều tuỳ dòng bố mẹ.
Vì sao giống còn tranh cãi
Phía lo ngại cho rằng chủ động gây giống một đặc điểm làm xương phát triển khác thường là đi ngược phúc lợi động vật, cùng lý do khiến mèo tai cụp bị phê phán. Những vấn đề được nêu ra gồm nguy cơ thoái hoá khớp sớm hơn, cong cột sống ở vùng lưng, và các dị dạng lồng ngực. Mèo chân ngắn cũng khó tự vệ, khó thoát khỏi nguy hiểm, khó nhảy lên chỗ cao để lánh chó hay mèo khác.
Phía những người gây giống Munchkin cho rằng chân ngắn ở mèo khác chân ngắn ở chó vì cột sống mèo linh hoạt hơn, và nhiều con Munchkin sống khoẻ mạnh, năng động tới già. Họ cũng chỉ ra rằng các vấn đề cột sống và lồng ngực có thể gặp ở mèo thường, và cho rằng việc chọn lọc cẩn thận, phối với mèo chân dài khoẻ mạnh, theo dõi đời con giúp giảm rủi ro. Một số người còn so sánh với những giống chó chân ngắn đã tồn tại hàng trăm năm. Phía lo ngại đáp lại rằng việc một đặc điểm phổ biến lâu đời không chứng minh nó vô hại, và chính những giống chó chân ngắn cũng được biết là hay gặp bệnh đĩa đệm.
Điều chắc chắn là dữ liệu dài hạn, quy mô lớn về sức khoẻ Munchkin còn hạn chế, nên chưa thể kết luận dứt khoát. Danh mục Sức khoẻ và bệnh hay gặp theo giống của trang có bài riêng về những gì đã biết và còn bàn cãi. Với người nuôi, điều thực tế nhất là chọn từ trại minh bạch, theo dõi dáng đi, khớp và đưa mèo khám định kỳ.
Nếu nuôi Munchkin: chọn và chăm thế nào
Với người đã quyết định đón một bé chân ngắn, những điểm sau giúp mèo sống thoải mái hơn:
- Chọn trại phối chân ngắn với chân dài và cho xem bố mẹ; tránh mèo được rao là lai Munchkin với tai cụp, vì gộp hai đặc điểm ảnh hưởng tới sụn và xương vào một con mèo là điều nhiều bác sĩ thú y khuyên tránh.
- Giữ cân nặng vừa phải; mỗi lạng mỡ thừa là thêm tải lên chân ngắn và cột sống.
- Bố trí bậc thang, ghế đẩu, dốc thoải để mèo lên sô pha, giường mà không phải nhảy mạnh.
- Chọn khay cát thành thấp, ổ nằm thấp, tháp cào nhiều tầng thấp thay vì một tầng cao.
- Cho chơi đều mỗi ngày để giữ cơ khoẻ, nhưng tránh trò khuyến khích nhảy cao liên tục.
- Đưa mèo khám định kỳ, báo bác sĩ thú y khi thấy mèo ngại đi lại, đi khập khiễng, lưng võng bất thường hay đau khi chạm.
Giá mèo chân ngắn tuỳ trại, tuỳ dòng, tuỳ màu. Một bé chân dài cùng lứa thường được bán thấp hơn nhưng có cùng dòng máu và tính nết, là lựa chọn đáng cân nhắc nếu bạn đặt sức khoẻ lên đầu.
Theo dõi Munchkin qua từng giai đoạn tuổi
Vì dữ liệu dài hạn còn ít, cách tốt nhất để bảo vệ một con Munchkin là chủ nuôi tự quan sát đều đặn và ghi lại. Bảng dưới gợi ý nên để ý gì ở từng giai đoạn; mọi điểm bất thường đều là lý do để hỏi bác sĩ thú y, không phải để tự kết luận.
| Giai đoạn | Nên để ý | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Mèo con dưới sáu tháng | Dáng đi đều, chạy nhảy hăng, chân không cong lệch rõ | Khám tổng quát tuần đầu, hỏi bác sĩ xem lồng ngực, cột sống |
| Sáu tháng tới hai tuổi | Cân nặng tăng đều, không béo; lưng thẳng khi đứng | Cân mỗi tháng, triệt sản đúng tuổi nếu không làm giống |
| Hai tới bảy tuổi | Mức hoạt động, cách lên xuống ghế, sô pha | Khám mỗi năm, giữ bậc thang, chơi đều để giữ cơ |
| Từ bảy tuổi trở lên | Ngại đi lại, cứng khi mới ngủ dậy, cáu khi chạm lưng | Khám dày hơn, hỏi bác sĩ về khớp và cách giảm đau |
Nhiều chủ nuôi chụp một đoạn video ngắn cảnh mèo đi trên sàn và lên xuống bậc mỗi vài tháng. So các đoạn video theo thời gian giúp nhận ra thay đổi rất nhỏ mà nhìn hằng ngày khó thấy, và là tư liệu hữu ích khi trao đổi với bác sĩ thú y.
Mèo chân ngắn ở Việt Nam: tên gọi và những tổ hợp nên tránh
Ở thị trường Việt Nam, chữ "Munchkin" thường được gắn cho mọi con mèo chân ngắn, bất kể dòng gì. Có những con là Munchkin lai mèo Anh lông ngắn, lai Ba Tư mặt tịt, lai mèo tai cụp, được rao với những tên nghe rất mới. Một số hội mèo có công nhận vài giống chân ngắn lai như vậy dưới tên riêng, nhưng phần lớn mèo trên thị trường không có giấy tờ xác nhận.
Đáng lo nhất là tổ hợp chân ngắn với tai cụp, và chân ngắn với mặt tịt cực độ. Mỗi đặc điểm riêng đã có câu hỏi về sức khoẻ; gộp lại trong một con mèo nghĩa là con mèo đó phải mang cùng lúc nhiều gánh nặng về xương, sụn và đường thở. Một con mèo chân ngắn mặt bình thường, tai thẳng, từ trại minh bạch là lựa chọn dễ chịu hơn nhiều cho chính con mèo.
Nếu bạn yêu dáng chân ngắn, hãy hỏi người bán ba câu: bố mẹ là giống gì và chân thế nào, có giấy tờ của hội nào không, và trong lứa có bé chân dài không. Câu trả lời minh bạch cho thấy người bán hiểu mình đang gây giống gì.
Câu hỏi thường gặp
Mèo Munchkin có chạy nhảy được không?
Có. Mèo Munchkin chạy nhanh, chơi đùa và leo lên chỗ thấp như mèo thường. Chúng nhảy cao kém hơn do chân sau ngắn, nên thường dùng ghế, bậc thang hoặc vật trung gian để lên giường, sô pha. Bố trí bậc lên xuống giúp mèo đỡ phải nhảy mạnh.
Mèo Munchkin có hay bị bệnh xương khớp không?
Đây là điểm còn tranh cãi. Người lo ngại nêu nguy cơ thoái hoá khớp sớm, cong cột sống và dị dạng lồng ngực; người gây giống cho rằng nhiều con sống khoẻ tới già. Dữ liệu dài hạn còn hạn chế. Giữ cân nặng hợp lý và khám định kỳ là điều nên làm.
Vì sao nhiều hội mèo không công nhận giống Munchkin?
Nhiều hội mèo lớn ở Mỹ, Anh và châu Âu không công nhận vì lo ngại về phúc lợi động vật khi chủ động gây giống một đặc điểm làm xương chân phát triển khác thường. Một số hội khác đã công nhận giống này từ đầu những năm 2000.
Mèo Munchkin chân dài là gì?
Đó là những bé sinh ra trong lứa Munchkin nhưng không nhận gen chân ngắn, nên có chân dài bình thường. Chúng cùng dòng máu và tính nết với anh chị em chân ngắn, và được nhiều người chọn khi muốn nuôi dòng Munchkin mà không lo về xương chân.
Có nên mua mèo Munchkin lai tai cụp không?
Nên tránh. Cả gen chân ngắn và gen tai cụp đều liên quan tới phát triển xương và sụn. Gộp hai đặc điểm vào một con mèo làm tăng gánh nặng cho cơ thể nó. Nhiều bác sĩ thú y và người nhân giống có trách nhiệm khuyên không tạo ra tổ hợp này.
Nuôi mèo Munchkin cần chuẩn bị gì đặc biệt?
Nên có bậc thang hoặc dốc lên giường, sô pha, khay cát thành thấp, ổ nằm thấp và tháp cào nhiều tầng thấp. Giữ mèo ở cân nặng vừa phải, chơi đều mỗi ngày, và đưa đi khám khi thấy mèo đi lại khó khăn hay đau khi chạm vào lưng, chân.