Mèo Xiêm (Siamese) là giống cổ có gốc ở vùng đất Xiêm, tức Thái Lan ngày nay, nhận ra ngay bằng thân thon dài, mắt xanh dương và bộ lông nhạt với mặt, tai, chân, đuôi sẫm màu. Đây là một trong những giống kêu nhiều và bám chủ nhất: thích "trò chuyện", đi theo chủ khắp nhà và không chịu được cảnh ở một mình lâu.
Muốn biết một con mèo có phải Xiêm chuẩn giống hay không, nhìn màu lông thôi là chưa đủ, vì kiểu màu điểm (colorpoint) xuất hiện ở nhiều giống và cả mèo ta. Phần dưới giải thích nguồn gốc, cơ chế màu lông, hai kiểu Xiêm đang tồn tại, tính nết khi sống chung và cách kiểm khi mua.
Từ mèo cung đình Xiêm tới giống mèo toàn cầu
Mèo có bộ lông nhạt và các điểm sẫm màu đã được nhắc tới trong những tập thơ vẽ tay về mèo của vùng đất Xiêm, thường gọi chung là Tamra Maew, có niên đại nhiều thế kỷ trước. Trong đó, mèo Wichianmat, tức "viên kim cương mặt trăng", được mô tả rất giống Xiêm ngày nay. Cuối thế kỷ mười chín, một số con được đưa sang Anh và xuất hiện ở các triển lãm mèo đầu tiên, gây chú ý vì vẻ ngoài lạ mắt.
Từ đó, mèo Xiêm lan khắp châu Âu, châu Mỹ và trở thành nền móng cho hàng loạt giống khác: Balinese, Oriental, Himalaya, Tonkinese, một phần dòng Ragdoll và Birman. Vì vậy, nhiều giống màu điểm trên thế giới đều mang chút máu Xiêm, và khi thấy một con mèo mặt sẫm thân nhạt, câu hỏi đầu tiên luôn là nó thuộc giống nào trong cả họ này.
Ở Việt Nam, mèo có kiểu màu điểm đã sống trong nhà dân từ lâu và thường được gọi là "mèo Xiêm" hay "mèo Thái". Những con này phần lớn không có giấy tờ, dáng người tròn hơn, mặt ngắn hơn Xiêm chuẩn giống hiện đại. Chúng là mèo nhà đáng quý, nhưng nên hiểu đó là một nhóm khác; danh mục Mèo ta và mèo lai của trang có bài riêng so sánh chi tiết.
Vì sao mặt, tai, đuôi sẫm còn thân lại nhạt
Màu lông kiểu điểm của mèo Xiêm đến từ một biến thể của gen tạo sắc tố. Enzyme làm ra sắc tố ở mèo Xiêm chỉ hoạt động tốt ở nhiệt độ thấp. Những vùng cơ thể mát hơn như mặt, tai, bàn chân và đuôi nên sẫm màu, còn thân mình ấm nên lông nhạt. Đây là cơ chế giống như ở thỏ Himalaya và nhiều động vật màu điểm khác.
Hệ quả thực tế là: mèo con Xiêm sinh ra gần như trắng hoặc kem đều, vì trong bụng mẹ ấm đồng đều; các điểm màu hiện dần sau vài tuần. Mèo sống ở nơi lạnh thường sẫm màu hơn mèo sống ở nơi nóng, và mèo già thân cũng hay sẫm dần. Chỗ lông cạo đi để phẫu thuật hay băng bó đôi khi mọc lại sẫm hơn rồi nhạt dần theo lần thay lông.
Gen này cũng ảnh hưởng tới mắt: mèo Xiêm luôn có mắt xanh dương. Ở một số dòng cũ, mắt lác và đuôi gập khúc từng khá phổ biến; các nhà gây giống về sau đã chọn lọc để bớt đi, nên ngày nay chuẩn giống coi đó là lỗi chứ không phải dấu hiệu "Xiêm thuần" như một số người vẫn nghĩ.
Các màu điểm chính được công nhận ở Xiêm gồm điểm nâu đậm (seal point), điểm xanh xám (blue point), điểm sô cô la (chocolate point) và điểm tím nhạt (lilac point). Một số hội công nhận thêm điểm đỏ, kem, điểm vằn, nhưng có hội xếp những màu này sang giống riêng.
Hai kiểu Xiêm: hiện đại và truyền thống
Hiện nay có hai hướng gây giống Xiêm khá khác nhau, người mua nên biết để không ngạc nhiên khi thấy hai con "Xiêm" chẳng giống nhau.
| Điểm so | Xiêm hiện đại (dòng triển lãm) | Xiêm truyền thống (Thai, Old-style) |
|---|---|---|
| Đầu | Hình nêm dài, nhọn | Tròn hơn, kiểu quả táo hoặc nêm ngắn |
| Tai | Rất to, chân rộng, nối theo đường nêm | Vừa phải |
| Thân | Rất dài, mảnh, xương nhỏ | Thon nhưng đầy đặn hơn |
| Mắt | Hình hạnh nhân, xếp xiên | Hạnh nhân tròn hơn |
| Hội công nhận | Các hội lớn dùng làm chuẩn Xiêm | Có hội công nhận riêng dưới tên khác |
Kiểu nào cũng là mèo Xiêm có dòng giống; khác nhau ở hướng chọn lọc. Người mua chỉ cần biết mình đang xem dòng nào và hỏi giấy tờ ghi giống gì. Tính nết hai kiểu tương tự nhau: nói nhiều, bám chủ, hiếu động.
Ở Việt Nam, mèo Xiêm nhập từ các trại triển lãm thường theo kiểu hiện đại, còn mèo Xiêm sinh trong nước không giấy hay gần với kiểu truyền thống hoặc pha mèo ta. Nhiều người thích kiểu truyền thống vì mặt tròn hiền hơn và thân không quá mảnh. Không kiểu nào tốt hơn kiểu nào; điều cần tránh chỉ là trả tiền cho một dòng giống mà con mèo không có.
Tính nết: người bạn nói nhiều, không chịu ngồi yên
Kêu nhiều và kêu to. Mèo Xiêm nổi tiếng vì tiếng kêu khàn, to, đa dạng, có lúc giống tiếng trẻ khóc. Chúng "đáp lời" khi được gọi, kêu đòi ăn, kêu khi chán, kêu khi chủ đi đâu đó. Nhà sát vách hay người cần yên tĩnh nên cân nhắc kỹ.
Bám chủ mạnh. Nhiều con đi theo chủ vào tận nhà tắm, nằm lên bàn phím, ngủ chung giường. Chúng gắn bó sâu với một hoặc vài người, và có thể buồn bã, phá phách nếu bị bỏ mặc cả ngày.
Thông minh, dễ chán. Mèo Xiêm học nhanh, có thể học mở cửa tủ, nhặt đồ, đi dây dắt. Chúng cần đồ chơi trí tuệ, thời gian chơi đều đặn và chỗ leo trèo; thiếu kích thích là bắt đầu tự tìm việc, thường là việc chủ không thích.
Không hợp ở một mình lâu. Người đi làm từ sáng tới tối mà không ai ở nhà nên tính tới nuôi hai con mèo cùng nhau, hoặc chọn giống độc lập hơn. Một con Xiêm cô đơn kêu suốt buổi tối không phải là mèo hư, mà là mèo thiếu bạn.
Cách nhận ra Xiêm chuẩn giống khi đi xem mèo
Màu lông kiểu điểm có ở cả Xiêm, Himalaya, Ragdoll, Birman, Balinese và mèo ta. Kiểm lần lượt theo các bước sau để không nhầm:
- Hỏi giấy tờ: tên hội, tên giống ghi trên giấy, tên bố mẹ. Không có giấy thì không thể khẳng định "Xiêm thuần", bất kể ngoại hình.
- Xem lông: Xiêm có lông ngắn, mịn, nằm sát thân như lụa. Lông dài, lông dày xù là giống khác.
- Xem thân và đầu: Xiêm hiện đại thân rất dài, đầu nêm, tai to; Xiêm truyền thống tròn hơn nhưng vẫn thon. Thân đầm, mặt tròn bè thì nhiều khả năng là mèo lai.
- Xem chân: Xiêm không có bàn chân trắng. Bốn bàn chân "đi găng" trắng là đặc điểm của Birman hoặc Ragdoll kiểu mitted.
- Xem mắt: phải là xanh dương. Mắt vàng, xanh lá ở mèo màu điểm là dấu hiệu lai.
- Nghe và quan sát: mèo con Xiêm thường kêu nhiều, tò mò, tiến lại gần người lạ khá nhanh.
Nếu con mèo bạn thích không đạt hết các điểm trên, nó vẫn có thể là một người bạn tuyệt vời. Chỉ cần mua với đúng hiểu biết và đúng mức tiền cho một con mèo không giấy; giá cả tuỳ trại, tuỳ dòng, nên tham khảo vài nơi.
Sống chung với trẻ nhỏ, mèo khác và chó
Mèo Xiêm năng động và thích được chú ý nên thường hợp với trẻ lớn biết chơi cùng: kéo cần câu, ném bóng giấy, tập cho mèo nhặt đồ. Với trẻ rất nhỏ, mèo Xiêm không hung dữ nhưng thân mảnh và hay bị bế sai tư thế, nên người lớn cần dạy trẻ đỡ cả mông mèo và không kéo đuôi. Mèo có chỗ cao để lánh đi khi mệt sẽ ít cào cắn hơn.
Giống này thường vui khi có bạn cùng loài. Nhiều trại khuyên nuôi hai con cùng lứa hoặc ghép mèo Xiêm với một giống năng động tương tự, để chúng chơi với nhau trong giờ chủ đi vắng. Ghép với một con mèo già, thích yên tĩnh thì nên cân nhắc, vì mèo Xiêm trẻ có thể quấy rầy liên tục.
Với chó hiền đã quen mèo, mèo Xiêm thường thích nghi nhanh nhờ tính dạn. Vẫn nên giới thiệu từ từ qua cửa lưới, cho ăn ở hai chỗ khác nhau, và không bao giờ để chúng một mình với nhau khi chưa chắc chắn hai bên đã quen.
Chăm sóc mèo Xiêm: ít lông, nhiều tình cảm
Bộ lông ngắn sát của Xiêm gần như không cần chăm: chải nhẹ hoặc vuốt bằng găng cao su mỗi tuần một lần là đủ, rụng lông ít hơn hẳn mèo Anh lông ngắn. Phần chăm sóc tốn công là tinh thần: chơi với mèo hai ba lần mỗi ngày, xoay vòng đồ chơi để mèo không chán, có cây cào và kệ cao, cửa sổ an toàn để ngắm bên ngoài.
Vì thân mảnh, ít mỡ, mèo Xiêm thích chỗ ấm; trong phòng điều hoà nên có một ổ có thành và chăn mỏng. Giống này cũng hay được nhắc tới với một số vấn đề như răng lợi, bệnh về mắt và một số bệnh di truyền đã có xét nghiệm gen. Nên hỏi trại về sức khoẻ bố mẹ và đưa mèo khám định kỳ; mọi dấu hiệu bất thường như bỏ ăn, nôn kéo dài, thay đổi dáng đi hay mắt mờ cần bác sĩ thú y xem chứ không đoán tại nhà.
Mèo Xiêm có tuổi thọ khá dài khi được chăm tốt. Điều đáng chuẩn bị nhất không phải chi phí hay dụng cụ, mà là thời gian ở bên chúng trong mười mấy năm.
Câu hỏi thường gặp
Mèo Xiêm có kêu nhiều không?
Có, đây là một trong những giống kêu nhiều và to nhất. Mèo Xiêm kêu để đòi ăn, gọi chủ, đáp lời và khi buồn chán. Nếu ở chung cư sát vách hoặc cần yên tĩnh, bạn nên cân nhắc hoặc chuẩn bị nhiều thời gian chơi để mèo bớt kêu vì chán.
Vì sao mèo Xiêm con mới sinh lại có màu trắng?
Gen tạo màu ở mèo Xiêm chỉ hoạt động mạnh ở vùng cơ thể mát. Trong bụng mẹ, nhiệt độ ấm đều nên mèo con sinh ra gần như trắng hoặc kem. Sau vài tuần, mặt, tai, chân và đuôi mát hơn nên bắt đầu sẫm màu dần.
Mèo Xiêm có hợp với người đi làm cả ngày không?
Không thật sự hợp nếu nuôi một con. Mèo Xiêm bám chủ và dễ buồn khi ở một mình nhiều giờ, có thể kêu nhiều hoặc phá đồ. Nếu bận, bạn có thể nuôi hai con cùng lúc để chúng có bạn, hoặc chọn giống độc lập hơn như mèo Anh lông ngắn.
Mèo Xiêm mắt lác, đuôi gập có phải là Xiêm thuần không?
Không. Mắt lác và đuôi gập khúc từng phổ biến ở một số dòng Xiêm cũ, nhưng các nhà gây giống đã chọn lọc để giảm, và chuẩn giống hiện nay coi là lỗi. Muốn biết Xiêm thuần, cần xem giấy tờ giống, không dựa vào những đặc điểm này.
Mèo Xiêm và mèo Thái khác nhau thế nào?
Ở Việt Nam, "mèo Thái" thường chỉ mèo màu điểm có dáng tròn hơn, đầu ngắn hơn Xiêm hiện đại, nhiều con không có giấy tờ. Một số hội có công nhận kiểu Xiêm truyền thống dưới tên riêng. Khác biệt nằm ở đầu, tai và độ thon của thân.
Mèo Xiêm có rụng lông nhiều không?
Ít hơn nhiều giống khác. Lông ngắn, mịn và hầu như không có lớp lông lót dày, nên lượng lông rụng ít và dễ dọn. Chải nhẹ hoặc vuốt bằng găng cao su mỗi tuần một lần là đủ để giữ lông bóng và giảm lông bám quần áo.