Mèo có ba nhóm máu: A, B và AB, trong đó nhóm A phổ biến nhất. Điều làm người gây giống lo là mèo nhóm B có sẵn kháng thể rất mạnh chống lại máu nhóm A. Khi mèo mẹ nhóm B sinh ra mèo con nhóm A, kháng thể đó đi vào mèo con qua sữa đầu trong những giờ đầu đời và phá huỷ hồng cầu, có thể làm cả lứa yếu dần và chết trong vài ngày. Xét nghiệm nhóm máu cả mèo đực và mèo cái trước khi phối là cách phòng đơn giản nhất.
Phần dưới giải thích vì sao chuyện này xảy ra, mèo con gặp vấn đề có biểu hiện gì, giống nào hay được nhắc tới có nhiều mèo nhóm B, cách ghép cặp theo nhóm máu, và nếu buộc phải ghép một cặp có rủi ro thì cần chuẩn bị gì cùng bác sĩ thú y.
Mèo có mấy nhóm máu và di truyền ra sao
Hệ nhóm máu chính của mèo gồm A, B và AB. Nhóm A chiếm phần lớn số mèo nói chung, kể cả mèo ta. Nhóm B ít hơn nhưng gặp khá thường ở một số giống. Nhóm AB rất hiếm. Cách di truyền giữa A và B khá đơn giản: A trội hơn B. Một con mèo nhóm A có thể mang hai bản sao A, hoặc một A một B mà vẫn thể hiện ra là nhóm A. Mèo nhóm B thì bắt buộc mang hai bản sao B.
Hệ quả thực tế là hai con mèo nhóm A vẫn có thể sinh ra mèo con nhóm B nếu cả hai cùng mang một bản sao B ẩn. Mèo đực nhóm A ghép với mèo cái nhóm B có thể cho toàn bộ lứa là nhóm A, hoặc một phần nhóm A một phần nhóm B, tuỳ mèo đực mang gì. Nhóm AB do một biến thể gen khác quy định, ít gặp và việc tính trước phức tạp hơn, cần phòng xét nghiệm tư vấn riêng.
Khác với người, mèo có kháng thể tự nhiên chống nhóm máu khác ngay cả khi chưa từng được truyền máu. Ở mèo nhóm B, kháng thể chống A rất mạnh. Ở mèo nhóm A, kháng thể chống B thường yếu hơn. Sự chênh lệch này là gốc rễ của chuyện mèo con chết vì phối sai cặp.
Vì sao mèo mẹ nhóm B lại nguy hiểm cho mèo con nhóm A
Mèo con mới sinh chưa có kháng thể của riêng mình. Trong khoảng một ngày đầu, ruột của mèo con còn hấp thụ được nguyên vẹn các phân tử lớn trong sữa đầu, đó là cách mèo mẹ truyền miễn dịch cho con. Bình thường đây là điều rất tốt. Nhưng nếu mèo mẹ là nhóm B và mèo con là nhóm A, cùng với kháng thể phòng bệnh, mèo con cũng hấp thụ luôn kháng thể chống máu nhóm A của mẹ.
Kháng thể đó vào máu mèo con và bám lên chính hồng cầu của nó, khiến hồng cầu bị phá huỷ. Tình trạng này được gọi là tan máu ở mèo sơ sinh. Mức độ nặng nhẹ khác nhau: có lứa mèo con chết rất nhanh trong vài ngày đầu mà không rõ lý do, có lứa mèo con sống nhưng yếu, chậm lớn, có bé bị hoại tử đầu đuôi hoặc tai sau vài tuần.
Điểm cần nhớ là mèo con nhóm B sinh từ mẹ nhóm B thì không sao, và mèo con nhóm A sinh từ mẹ nhóm A cũng không sao. Rủi ro tập trung ở đúng một tình huống: mẹ nhóm B, con nhóm A. Vì vậy chỉ cần biết nhóm máu của mèo cái và mèo đực trước khi phối là đã tránh được phần lớn các ca. Sau khoảng một ngày, ruột mèo con đóng lại và không còn hấp thụ kháng thể nguyên vẹn nữa, nên mốc thời gian nguy hiểm khá ngắn và có thể chủ động.
Dấu hiệu mèo con có thể đang gặp vấn đề
Những dấu hiệu dưới đây không đặc hiệu riêng cho chuyện nhóm máu, nhiều bệnh sơ sinh khác cũng có biểu hiện tương tự. Thấy bất kỳ dấu hiệu nào ở mèo con trong tuần đầu, hãy gọi bác sĩ thú y ngay chứ không chờ xem:
- Mèo con khoẻ lúc mới sinh, bú tốt, nhưng sau vài giờ tới một ngày thì bỏ bú, nằm lả, tách khỏi đàn.
- Nước tiểu có màu đỏ nâu hoặc sẫm bất thường khi mèo mẹ liếm kích thích hay khi lau cho mèo con.
- Niêm mạc miệng, lợi nhợt nhạt hoặc ngả vàng.
- Cân nặng không tăng hoặc giảm trong hai, ba ngày đầu trong khi anh chị em vẫn tăng đều.
- Một hoặc vài bé chết đột ngột trong những ngày đầu mà không có lý do rõ ràng.
- Sau một hai tuần, đầu đuôi hoặc mép tai của mèo con sẫm lại, khô, có vẻ hoại tử.
Nếu bạn biết trước mèo mẹ là nhóm B và mèo đực là nhóm A, hãy nói ngay thông tin đó với bác sĩ thú y khi gọi, để họ tính hướng xử lý nhanh hơn. Đừng tự cho mèo con uống bất kỳ thứ gì ngoài hướng dẫn của bác sĩ.
Giống nào hay được nhắc tới có nhiều mèo nhóm B
Mèo ta và phần lớn mèo lông ngắn nhà nuôi ở Việt Nam chủ yếu là nhóm A. Trong các giống mèo cảnh, tài liệu thú y thường nhắc tới một nhóm giống có tỷ lệ mèo nhóm B đáng kể, trong đó có Anh lông ngắn, Devon Rex, Cornish Rex, cùng một số giống như Ba Tư, Exotic, Birman, Abyssinian, Somali, Scottish Fold, Sphynx, Angora Thổ Nhĩ Kỳ. Ngược lại, Xiêm và một số giống gốc phương Đông gần như toàn nhóm A.
Danh sách này chỉ để biết giống mình nuôi có nằm trong nhóm cần để ý hay không, không thay được xét nghiệm. Tỷ lệ thực tế khác nhau theo vùng, theo dòng và theo từng trại, nên một con Anh lông ngắn cụ thể vẫn có thể là nhóm A, và một giống ít nhắc tới vẫn có thể có con nhóm B. Với mèo lai hay mèo không rõ dòng, càng không thể đoán.
Với trại nuôi các giống trong danh sách trên, xét nghiệm nhóm máu cho toàn bộ mèo cái và mèo đực giống thường được coi là việc cơ bản. Kết quả chỉ cần làm một lần cho mỗi con, ghi vào hồ sơ và đưa vào phả hệ nếu hội cho phép.
Ghép cặp theo nhóm máu
Bảng dưới tóm theo nguyên lý mèo cái nào ghép với mèo đực nào thì có rủi ro tan máu sơ sinh. Nhóm AB hiếm và phức tạp nên để riêng cho bác sĩ tư vấn.
| Mèo cái | Mèo đực | Rủi ro cho mèo con |
|---|---|---|
| Nhóm A | Nhóm A | Không có rủi ro tan máu sơ sinh theo cơ chế này |
| Nhóm A | Nhóm B | Không có rủi ro theo cơ chế này; kháng thể chống B ở mèo mẹ nhóm A thường yếu |
| Nhóm B | Nhóm B | Mèo con đều nhóm B, không có rủi ro theo cơ chế này |
| Nhóm B | Nhóm A | Có rủi ro: mèo con nhóm A trong lứa có thể bị tan máu khi bú sữa đầu |
| Chưa biết | Chưa biết | Không đánh giá được; nên xét nghiệm trước mùa phối |
Cách an toàn nhất cho mèo cái nhóm B là ghép với mèo đực nhóm B. Nếu giống đó ít mèo đực nhóm B hoặc mèo đực nhóm A có nhiều điểm tốt cần giữ, người gây giống vẫn có thể chọn ghép, nhưng phải có kế hoạch cho những giờ đầu như phần dưới.
Nếu buộc phải ghép mèo cái nhóm B với mèo đực nhóm A
Đây là việc nên làm cùng bác sĩ thú y từ trước ngày sinh, không phải ứng biến lúc nửa đêm. Khung chung thường gồm:
- Báo trước cho phòng khám ngày dự sinh và nhóm máu của cả hai con, hỏi họ có hỗ trợ xác định nhóm máu mèo con lúc sinh không.
- Chuẩn bị sữa thay thế dành cho mèo con, bình bú nhỏ, và người có thể thay nhau cho bú suốt ngày đầu.
- Khi mèo con ra đời, vẫn để mèo con nằm cạnh mẹ cho ấm và được liếm, nhưng không cho bú sữa mẹ trong khoảng thời gian bác sĩ dặn, thường là quanh một ngày đầu.
- Nếu xác định được bé nào nhóm B thì bé đó có thể bú mẹ bình thường; chỉ các bé nhóm A cần tách bú.
- Nếu có mèo mẹ khác nhóm A đang nuôi con cùng thời điểm, bác sĩ có thể gợi ý cho bú nhờ để mèo con vẫn nhận được sữa đầu.
- Hết khoảng thời gian nguy hiểm, cho mèo con về bú mẹ và cân theo dõi chặt trong tuần đầu.
Việc giữ mèo con không bú mẹ trong ngày đầu nghe có vẻ đơn giản nhưng rất vất vả, và mèo con bỏ lỡ một phần miễn dịch từ sữa đầu. Vì vậy nhiều người gây giống chọn tránh hẳn kiểu ghép này nếu có lựa chọn khác.
Xét nghiệm nhóm máu: làm khi nào và còn dùng vào việc gì
Xét nghiệm nhóm máu ở mèo thường làm từ một lượng máu nhỏ, có loại cho kết quả ngay tại phòng khám, có loại gửi phòng xét nghiệm. Ngoài ra còn có xét nghiệm gen cho biết một con mèo nhóm A có mang ẩn bản sao B hay không, giúp dự đoán trước nhóm máu của lứa con. Thời điểm hợp lý nhất là khi mèo được chọn làm giống, trước lần phối đầu tiên.
Kết quả nhóm máu còn có ích ngoài chuyện sinh sản. Mèo không có nhóm máu "cho được tất cả" như cách người ta hay nói về người. Khi mèo cần truyền máu vì tai nạn hay bệnh, phòng khám phải biết nhóm máu của mèo nhận và mèo cho, vì truyền nhầm máu nhóm A cho mèo nhóm B có thể gây phản ứng nặng ngay từ lần đầu. Ghi sẵn nhóm máu trong sổ sức khoẻ của mèo giúp tiết kiệm thời gian quý giá khi khẩn cấp.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có mấy nhóm máu?
Mèo có ba nhóm máu chính là A, B và AB. Nhóm A phổ biến nhất, kể cả ở mèo ta. Nhóm B gặp nhiều hơn ở một số giống mèo cảnh, còn nhóm AB rất hiếm và di truyền phức tạp hơn.
Vì sao mèo mẹ nhóm B sinh con nhóm A lại nguy hiểm?
Mèo nhóm B có kháng thể tự nhiên rất mạnh chống máu nhóm A. Mèo con nhóm A bú sữa đầu trong ngày đầu sẽ hấp thụ kháng thể đó, làm hồng cầu bị phá huỷ. Mèo con có thể yếu dần, bỏ bú hoặc chết trong vài ngày.
Mèo mẹ nhóm A sinh con nhóm B có sao không?
Theo cơ chế tan máu sơ sinh thì trường hợp này không đáng lo, vì kháng thể chống nhóm B ở mèo nhóm A thường yếu. Rủi ro tập trung ở đúng một tình huống là mèo mẹ nhóm B sinh mèo con nhóm A.
Mèo Anh lông ngắn có hay là nhóm máu B không?
Anh lông ngắn là một trong những giống hay được nhắc tới có tỷ lệ mèo nhóm B đáng kể. Tuy vậy từng con vẫn có thể là nhóm A, nên cách duy nhất để biết là xét nghiệm nhóm máu trước khi cho phối giống.
Có cách nào cứu lứa mèo con khi lỡ phối sai nhóm máu không?
Nếu biết trước, bác sĩ thú y thường hướng dẫn cho mèo con nhóm A không bú sữa mẹ trong khoảng một ngày đầu, dùng sữa thay thế hoặc cho bú nhờ mèo mẹ khác nhóm A. Nếu mèo con đã có dấu hiệu bất thường thì phải đưa đi thú y ngay.
Xét nghiệm nhóm máu mèo có cần làm lại nhiều lần không?
Không cần. Nhóm máu của mèo không thay đổi suốt đời nên chỉ cần xét nghiệm một lần, ghi vào hồ sơ sức khoẻ và phả hệ. Kết quả này cũng hữu ích khi mèo cần truyền máu trong trường hợp khẩn cấp.