Đôi tai cụp của mèo Scottish Fold đến từ một biến thể gen trội ảnh hưởng tới cách sụn phát triển. Gen này không chỉ làm sụn tai gập xuống mà còn tác động tới sụn ở khớp, ở đuôi và ở chân. Mèo mang hai bản sao gen, thường sinh ra khi phối tai cụp với tai cụp, được ghi nhận có tổn thương xương khớp nặng và sớm, gây đau. Vì vậy người nhân giống có trách nhiệm luôn phối một con tai cụp với một con tai thẳng; và ngay cả mèo tai cụp mang một bản sao cũng cần được theo dõi khớp suốt đời.
Bài viết không nhằm làm người đang nuôi mèo tai cụp lo lắng, mà để giúp hiểu rõ giống mèo mình yêu quý, nhận ra sớm dấu hiệu khó chịu và chăm cho mèo sống thoải mái. Một số hội mèo ở nước ngoài không công nhận giống này chính vì lý do phúc lợi; đó là thông tin người mua nên biết trước khi quyết định.
Vì sao tai cụp và xương khớp lại liên quan
Tai mèo được nâng đỡ bởi một tấm sụn. Ở mèo Scottish, biến thể gen làm cho sụn kém vững, nên tấm sụn tai gập xuống về phía trước. Biến thể này đã được giới nghiên cứu xác định trên một gen liên quan tới tế bào sụn. Điều quan trọng cần hiểu là gen không "biết" nó chỉ nên tác động lên tai; sụn ở mọi nơi trong cơ thể mèo đều chịu ảnh hưởng ở mức độ nào đó.
Sụn có mặt ở các khớp, giữa các đốt sống đuôi, ở đầu xương đang phát triển của mèo con. Khi sụn phát triển bất thường, khớp có thể biến dạng, xương mọc thêm những gai nhỏ quanh khớp, các đốt đuôi dính hoặc dày lên làm đuôi cứng. Ở mức nặng, mèo đau khi đi lại, nhảy lên cao hoặc khi bị chạm vào chân và đuôi.
Mèo con tai cụp lúc mới sinh có tai thẳng, khoảng ba đến bốn tuần tuổi tai mới bắt đầu gập. Mức độ gập tai không phản ánh chính xác mức độ ảnh hưởng ở khớp, nhưng nhìn chung những dòng được chọn lọc cho tai gập thật chặt, ép sát đầu, cũng hay được nhắc tới với vấn đề khớp rõ hơn.
Vì sao không phối tai cụp với tai cụp
Mỗi mèo con nhận một bản sao gen từ bố và một từ mẹ. Khi một bên tai cụp mang một bản sao, bên kia tai thẳng, lứa con sẽ có cả mèo tai cụp lẫn mèo tai thẳng, mỗi con tai cụp chỉ mang một bản sao. Khi phối hai con tai cụp với nhau, một phần mèo con sẽ nhận hai bản sao gen.
Mèo mang hai bản sao được ghi nhận có tổn thương xương rất nặng và khởi phát sớm: chân ngắn, dày, bàn chân biến dạng, khớp cổ chân và đuôi cứng, đi lại đau đớn từ khi còn nhỏ. Đây chính là lý do các hội mèo công nhận giống này đều cấm hoặc mạnh mẽ khuyên không phối tai cụp với tai cụp, và tại sao người mua nên cảnh giác với những lời chào mời mèo con "tai cụp bố mẹ đều cụp".
Trong chương trình nhân giống có trách nhiệm, con tai cụp được phối với một con tai thẳng, thường là mèo Scottish tai thẳng hoặc giống được hội cho phép như Anh lông ngắn hay Mỹ lông ngắn tuỳ hội. Khi người bán không nói rõ bố mẹ, hoặc cả hai bố mẹ trong ảnh đều tai cụp, người mua nên hỏi thêm hoặc cân nhắc lại.
Cần nói thẳng: phối đúng cách tránh được dạng nặng của bệnh, nhưng không biến mèo tai cụp thành mèo không có nguy cơ. Nhiều nghiên cứu cho thấy ngay cả mèo mang một bản sao cũng có thể có thay đổi ở khớp theo thời gian, mức độ rất khác nhau giữa các con. Đó là lý do việc nuôi giống này đòi hỏi sự theo dõi lâu dài.
Dấu hiệu cần để ý ở mèo tai cụp
Mèo giỏi che giấu cơn đau, nên dấu hiệu thường kín đáo. Chủ nuôi nên quan sát thay đổi trong thói quen hơn là chờ mèo kêu đau:
- Ít nhảy lên giường, lên bàn, lên cửa sổ như trước; đứng nhìn rồi bỏ đi.
- Đi lại cứng, bước ngắn, đặc biệt sau khi ngủ dậy.
- Ngồi kiểu duỗi chân sau ra trước, lưng tựa vào đâu đó, tư thế người nuôi hay gọi là ngồi như người. Tư thế này đáng yêu nhưng đôi khi là cách mèo né đè lên khớp đau.
- Đuôi cứng, khó cong, mèo phản ứng khi bị chạm vào đuôi. Không bẻ hay uốn đuôi mèo để "thử"; nếu nghi ngờ, để bác sĩ thú y kiểm tra.
- Liếm nhiều một chỗ ở chân, cổ chân, bàn chân; vùng cổ chân sau có vẻ dày, cứng hơn bình thường.
- Ít tự chải lông vùng lưng và hông vì khó xoay người.
- Dùng khay cát khó khăn, đi vệ sinh ra ngoài khay có thành cao.
Những dấu hiệu này cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác. Khi thấy, đưa mèo đi thú y để được khám và có thể chụp X-quang. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ và hướng giảm đau phù hợp; chủ nuôi tuyệt đối không tự cho mèo dùng thuốc giảm đau của người, vì nhiều loại rất độc với mèo.
Chăm mèo tai cụp để khớp đỡ chịu lực
Giữ cân nặng lý tưởng. Mỗi lạng thừa đều đè lên khớp. Hỏi bác sĩ thú y mức cân phù hợp và theo dõi đều.
Làm bậc, làm dốc thoải. Đặt bậc thang nhỏ hoặc tấm dốc lên giường, sofa, cửa sổ để mèo không phải nhảy cao. Việc này đơn giản nhưng giảm rất nhiều lực dội lên khớp.
Chọn khay cát thành thấp. Một lối vào thấp giúp mèo không phải nhấc chân cao mỗi lần đi vệ sinh.
Chỗ nằm êm, ấm. Đệm dày, không quá mềm, ở chỗ không có gió lùa. Khớp đau thường khó chịu hơn khi lạnh và khi nằm trên sàn cứng.
Chơi nhẹ nhàng, đều đặn. Vận động giữ cơ khoẻ đỡ cho khớp. Chọn kiểu chơi trên mặt đất như đuổi bóng, thay vì nhảy cao bắt cần câu.
Khám định kỳ có kiểm tra khớp. Nhắc bác sĩ rằng mèo là giống tai cụp để được chú ý thêm tới chân, đuôi và cách đi.
Tai thẳng cùng lứa: một lựa chọn đáng cân nhắc
Trong một lứa Scottish phối đúng cách luôn có mèo tai thẳng. Chúng có cùng bố mẹ, cùng khuôn mặt tròn, mắt to và tính cách hiền mà nhiều người yêu ở giống này, chỉ khác là tai dựng. Mèo tai thẳng không mang gen tai cụp, nên không chịu tác động của gen này lên sụn.
Nhiều người mua chỉ hỏi tìm tai cụp, khiến mèo tai thẳng bị coi là "hàng phụ". Thực tế, với gia đình muốn tính cách và ngoại hình của giống mà lo về khớp, tai thẳng là một lựa chọn rất đáng cân nhắc. Hỏi trại về những bé tai thẳng trong lứa, quan sát tính tình, và nhớ rằng giá trị của một con mèo nằm ở sức khoẻ và tính cách hơn là đôi tai.
Nếu đã yêu một bé tai cụp, cứ nuôi với sự chuẩn bị: hiểu về gen, chọn trại phối đúng, khám đều, chăm khớp từ sớm. Nhiều mèo tai cụp vẫn sống vui vẻ, đặc biệt khi chủ nuôi để ý và điều chỉnh môi trường sống kịp thời.
Bác sĩ thú y thường kiểm tra những gì ở mèo tai cụp
Khi biết mèo là giống tai cụp, bác sĩ thú y thường để ý thêm tới cách mèo đi trên sàn phòng khám, cách mèo đứng và ngồi, độ linh hoạt của đuôi, các khớp cổ chân, cổ tay và bàn chân. Bác sĩ sờ nắn nhẹ để tìm chỗ dày cứng hay chỗ mèo phản ứng đau. Mọi thao tác ở đuôi và khớp nên để bác sĩ làm, vì người không quen tay dễ làm mèo đau thêm.
Nếu nghi ngờ, bác sĩ có thể đề nghị chụp X-quang các khớp chân và đuôi. Phim chụp cho thấy xương có mọc thêm gai, khớp có hẹp hay biến dạng, các đốt đuôi có dính không. Một số mèo được chụp phim lúc còn trẻ để có hình ảnh ban đầu, sau này so sánh khi có thay đổi. Hỏi bác sĩ xem mèo nhà mình có nên làm như vậy không.
Khi đã có kết quả, hỏi rõ: mức độ hiện tại, mèo có đang đau không, những gì cần thay đổi trong nhà, khi nào tái khám, dấu hiệu nào thì phải quay lại sớm. Nếu bác sĩ kê thuốc giảm đau, dùng đúng loại, đúng liều, đúng thời gian bác sĩ dặn; không tự tăng giảm và không chia thuốc cho mèo khác.
Tai cụp và câu chuyện phúc lợi của giống
Từ khi giống này xuất hiện, giới thú y và người yêu mèo đã tranh luận về việc có nên tiếp tục nhân giống một đặc điểm gắn liền với sụn phát triển bất thường hay không. Một số hội mèo lớn ở nước ngoài không công nhận giống Scottish tai cụp; một số khác công nhận nhưng đặt quy định chặt về cách phối. Ở vài nơi, chính quyền đã có quy định hạn chế việc nhân giống mèo tai cụp vì lý do phúc lợi động vật.
Bài viết này không phán xét người đang nuôi. Một con mèo tai cụp đã ra đời xứng đáng được yêu thương và chăm sóc tốt nhất có thể. Nhưng với người đang chuẩn bị mua, hiểu cuộc tranh luận giúp đặt câu hỏi đúng: mình yêu đôi tai, hay yêu khuôn mặt tròn và tính cách hiền? Nếu là điều thứ hai, nhiều giống khác và cả mèo tai thẳng cùng dòng cũng đáp ứng được.
Người mua cũng góp phần định hướng thị trường. Khi ngày càng nhiều người hỏi về sức khoẻ khớp, về cách phối, về mèo tai thẳng, các trại sẽ có lý do để chọn lọc cẩn thận hơn, thay vì chạy theo đôi tai cụp càng sát đầu càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Mèo tai cụp nào cũng bị bệnh xương khớp phải không?
Gen tai cụp ảnh hưởng tới sụn khắp cơ thể, nên mèo tai cụp đều có nguy cơ, nhưng mức độ rất khác nhau. Có con hầu như không có dấu hiệu nhiều năm, có con biểu hiện sớm. Theo dõi khớp và khám định kỳ là cách phát hiện sớm.
Phối hai con mèo tai cụp với nhau thì sao?
Một phần mèo con sẽ nhận hai bản sao gen tai cụp và được ghi nhận có tổn thương xương khớp rất nặng, đau từ nhỏ. Vì vậy các hội mèo công nhận giống này đều không chấp nhận phối tai cụp với tai cụp.
Mèo Scottish tai thẳng có bị bệnh xương như tai cụp không?
Mèo tai thẳng không mang gen tai cụp nên không chịu tác động của gen này lên sụn. Chúng vẫn có thể mắc các bệnh khác như mọi con mèo, nhưng không có nguy cơ riêng do gen tai cụp.
Làm sao biết mèo tai cụp đang bị đau khớp?
Mèo thường che giấu cơn đau. Để ý thay đổi như ít nhảy lên cao, đi cứng sau khi ngủ dậy, đuôi cứng, liếm nhiều ở chân, khó vào khay cát. Khi thấy những dấu hiệu này, đưa mèo đi thú y để khám và chụp phim nếu cần.
Có thể cho mèo tai cụp uống thuốc bổ khớp không?
Không nên tự mua theo quảng cáo. Mọi loại thuốc, kể cả sản phẩm bổ sung cho khớp, cần hỏi bác sĩ thú y trước. Tuyệt đối không dùng thuốc giảm đau của người cho mèo vì nhiều loại rất độc.
Mua mèo tai cụp cần hỏi trại điều gì?
Hỏi bố mẹ của lứa có phải một tai cụp, một tai thẳng không, xin xem ảnh hoặc giấy tờ của cả hai. Hỏi thêm bố mẹ và các lứa trước có vấn đề về đi lại không, và trại theo dõi sức khoẻ mèo đã bán thế nào.