Xét nghiệm gen cho mèo giống dùng mẫu quệt niêm mạc má hoặc mẫu máu để tìm những biến thể gen đã được xác định là gây bệnh ở một số giống: thận đa nang ở Ba Tư và giống liên quan, cơ tim phì đại ở Maine Coon và Ragdoll, thoái hoá võng mạc ở Abyssinian, Somali, Xiêm, thiếu men hồng cầu ở Abyssinian, Somali, Bengal, teo cơ tuỷ sống ở Maine Coon, cùng nhóm máu và nhiều gen màu lông. Kết quả thường ghi theo dạng hai bản sao: sạch, mang một bản sao, hoặc mang hai bản sao. Đọc đúng kết quả phụ thuộc vào việc bệnh đó di truyền trội hay lặn.
Bài này giúp người mua mèo đọc hiểu tờ kết quả trại đưa ra, và giúp người nuôi biết xét nghiệm gen làm được gì, không làm được gì. Xét nghiệm gen không thay việc khám định kỳ, và kết quả nên được trao đổi với bác sĩ thú y khi cần quyết định về sức khoẻ hay sinh sản.
Xét nghiệm gen ở mèo là gì
Mỗi con mèo nhận một bộ gen từ bố và một bộ từ mẹ, nên mỗi gen có hai bản sao. Một số bệnh đã được giới nghiên cứu truy ra tới một thay đổi rất cụ thể trong một gen cụ thể, gọi là biến thể. Xét nghiệm gen là đọc chính đoạn đó để xem mèo mang biến thể ở không bản sao nào, một hay cả hai bản sao.
Mẫu thường được lấy bằng que tăm bông quệt mạnh vào mặt trong má mèo trong vài giây, để khô rồi gửi phòng xét nghiệm. Cách này không đau, có thể làm ở nhà theo hướng dẫn, nhưng nhiều trại và chủ nuôi chọn nhờ bác sĩ thú y lấy mẫu và xác nhận danh tính mèo, đặc biệt khi kết quả dùng cho mua bán hoặc đăng ký giống. Mẫu máu cũng dùng được.
Điểm cần hiểu ngay từ đầu: mỗi xét nghiệm chỉ tìm một biến thể đã biết. Nó trả lời câu hỏi "mèo có mang biến thể X không", chứ không trả lời "mèo có khoẻ không". Một con mèo sạch mọi biến thể trong danh sách vẫn có thể mắc bệnh vì những nguyên nhân khác, kể cả những bệnh di truyền chưa được tìm ra gen.
Một số xét nghiệm hay được nhắc tới theo giống
Danh sách dưới đây không đầy đủ và thay đổi theo thời gian khi có nghiên cứu mới. Người nuôi nên hỏi phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ thú y danh mục hiện hành cho giống của mình:
| Bệnh hoặc đặc điểm | Giống hay được nhắc | Kiểu di truyền |
|---|---|---|
| Thận đa nang | Ba Tư, Exotic, Himalaya, các giống có máu Ba Tư | Trội |
| Cơ tim phì đại (biến thể riêng) | Maine Coon; Ragdoll có biến thể khác | Trội, mức biểu hiện khác nhau |
| Thoái hoá võng mạc tiến triển | Abyssinian, Somali, Xiêm và giống liên quan; Bengal có biến thể riêng | Lặn |
| Thiếu men pyruvate kinase ở hồng cầu | Abyssinian, Somali, Bengal và một số giống khác | Lặn |
| Teo cơ tuỷ sống | Maine Coon | Lặn |
| Nhóm máu A, B, AB | Mọi giống, quan trọng ở giống có nhiều mèo nhóm B | Có quy luật riêng |
| Màu lông, độ dài lông | Mọi giống | Tuỳ gen |
Gen nhóm máu đặc biệt quan trọng với người nhân giống: mèo con nhóm A hoặc AB bú sữa đầu của mèo mẹ nhóm B có thể gặp phản ứng nguy hiểm trong những ngày đầu đời. Biết nhóm máu của bố mẹ giúp trại chuẩn bị trước. Với người nuôi, biết nhóm máu của mèo cũng có ích nếu sau này mèo cần truyền máu.
Đọc ký hiệu trên tờ kết quả
Mỗi phòng xét nghiệm trình bày một kiểu, nhưng thường dùng một ký hiệu cho bản bình thường, hay gặp là chữ N, và một ký hiệu cho biến thể, có thể là tên viết tắt của bệnh hoặc chữ cái riêng. Kết quả viết thành cặp. N/N nghĩa là cả hai bản sao bình thường, mèo sạch biến thể đó. N/biến thể nghĩa là một bản sao bình thường, một bản mang biến thể. Biến thể/biến thể nghĩa là cả hai bản đều mang.
Với bệnh di truyền lặn, mèo N/biến thể được gọi là mèo mang gen: bản thân không bệnh, vì một bản bình thường đủ để cơ thể hoạt động, nhưng có thể truyền biến thể cho khoảng một nửa số con. Chỉ mèo mang hai bản sao mới bị bệnh. Đây là chỗ người mua hay hiểu nhầm: thấy chữ "mang gen" là hoảng, trong khi với bệnh lặn, mèo mang gen nuôi làm cảnh hoàn toàn có thể khoẻ mạnh.
Với bệnh di truyền trội, ví dụ thận đa nang, mèo N/biến thể đã là mèo mắc bệnh, chỉ khác nhau ở mức độ và tốc độ tiến triển. Không có khái niệm "mang gen mà không bệnh" theo nghĩa của bệnh lặn. Vì vậy cùng một dòng chữ N/biến thể, ý nghĩa với bệnh trội và bệnh lặn khác nhau hoàn toàn.
Với cơ tim phì đại ở Maine Coon và Ragdoll, tình hình phức tạp hơn: mang biến thể làm tăng nguy cơ nhưng không phải con nào cũng bệnh, và mèo sạch biến thể vẫn có thể bệnh. Đây là lý do kết quả gen về tim luôn cần đi kèm siêu âm.
Những câu hỏi nên đặt khi trại đưa kết quả xét nghiệm
Một tờ giấy đẹp chỉ có giá trị khi nó thật sự thuộc về con mèo đang bán và trả lời đúng câu hỏi cần hỏi. Người mua có thể hỏi lịch sự những điều sau:
- Kết quả này của con nào: mèo con, mèo bố hay mèo mẹ? Tên và mã nhận dạng trên giấy có khớp không?
- Mẫu do ai lấy: bác sĩ thú y có xác nhận danh tính mèo bằng số chip không, hay chủ trại tự lấy?
- Phòng xét nghiệm nào thực hiện, có thể tra cứu lại kết quả không?
- Đã kiểm những bệnh nào phù hợp với giống này, có bỏ sót xét nghiệm quan trọng nào không?
- Nếu một bên bố mẹ mang gen lặn, bên kia đã xét nghiệm chưa và kết quả thế nào?
- Với bệnh tim, ngoài gen thì bố mẹ đã siêu âm tim chưa, gần nhất khi nào?
Trại có trách nhiệm thường vui vẻ trả lời và chủ động giải thích. Nếu câu trả lời là "giống này không có bệnh gì đâu" hoặc từ chối cho xem, người mua nên thận trọng hơn. Điều đó không chắc là gian dối, nhưng là dấu hiệu cần hỏi thêm hoặc tìm nơi khác minh bạch hơn.
Kết quả mang gen dùng thế nào trong nhân giống
Mèo mang gen lặn vẫn có thể làm giống nếu phối đúng. Một con mang gen lặn phối với con sạch sẽ không sinh ra mèo con mắc bệnh, dù một phần đàn con mang gen. Nhiều trại dùng cách này để giữ những phẩm chất tốt của một dòng mà vẫn tránh được bệnh.
Không phối hai con cùng mang một gen lặn. Đó là lúc khoảng một phần tư mèo con có thể nhận hai bản sao và mắc bệnh.
Dần dần thay mèo mang gen bằng mèo sạch. Qua vài thế hệ, chọn những con con sạch để giữ lại làm giống, giảm dần tỷ lệ mang gen trong dòng.
Với bệnh trội, chỉ dùng mèo sạch. Mèo mang gen bệnh trội đã là mèo bệnh, không nên cho sinh sản.
Ghi kết quả vào hồ sơ từng con. Hồ sơ rõ ràng giúp người mua sau này, giúp bác sĩ thú y, và giúp chính trại khi tính toán cặp phối.
Những điều xét nghiệm gen không trả lời được
Xét nghiệm gen không nói được mèo có đang khoẻ hay không. Một con mèo sạch mọi biến thể vẫn có thể bị nhiễm ký sinh trùng, bệnh truyền nhiễm, viêm lợi, béo phì, hay một bệnh di truyền chưa có xét nghiệm. Khám tổng quát định kỳ và những kiểm tra riêng như siêu âm tim, chụp phim khớp vẫn cần thiết.
Xét nghiệm gen cũng không xác định được mèo có phải giống thuần hay không theo nghĩa giấy tờ. Một số phòng xét nghiệm có phân tích nguồn gốc giống, nhưng kết quả mang tính tham khảo, không thay được hồ sơ phả hệ của hội mèo. Ngược lại, giấy phả hệ cũng không nói gì về bệnh di truyền nếu không có xét nghiệm đi kèm.
Cuối cùng, danh sách bệnh có xét nghiệm đang dài ra theo thời gian. Một con mèo được xét nghiệm cách đây nhiều năm có thể chưa được kiểm những biến thể mới phát hiện. Với mèo làm giống, hỏi bác sĩ thú y hoặc phòng xét nghiệm định kỳ xem có xét nghiệm mới nào phù hợp với giống của mình.
Lấy mẫu và gửi xét nghiệm: trình tự cho người nuôi
Nếu muốn tự xét nghiệm cho mèo đang nuôi, nhất là mèo định cho sinh sản, có thể đi theo trình tự dưới đây. Chi tiết từng bước tuỳ nơi nhận mẫu, nên hỏi trước:
- Xác định mục đích: kiểm bệnh nào, cho giống nào, để nuôi hay để nhân giống. Mục đích quyết định cần làm xét nghiệm nào, tránh làm thừa hoặc thiếu.
- Hỏi bác sĩ thú y quen thuộc về những xét nghiệm phù hợp với giống của mèo, và nơi nhận mẫu mà phòng khám tin dùng.
- Nếu mèo đã có chip nhận dạng, ghi lại số chip. Nếu chưa, cân nhắc gắn chip để kết quả gắn chắc với đúng con mèo.
- Cho mèo nhịn ăn uống một khoảng ngắn trước khi quệt má theo hướng dẫn của nơi nhận mẫu, để mẫu không lẫn thức ăn.
- Quệt que vào mặt trong má đủ lâu và đủ mạnh theo hướng dẫn, để que khô tự nhiên, không chạm tay vào đầu que, không để hai con mèo dùng chung que.
- Đóng gói, ghi tên, giống, ngày sinh, giới tính và số chip đúng như phiếu yêu cầu.
- Khi có kết quả, lưu bản gốc, đọc kỹ từng dòng và mang đến hỏi bác sĩ nếu có điều chưa hiểu, nhất là khi có chữ mang gen.
Thời gian trả kết quả và chi phí khác nhau giữa các nơi nhận mẫu và số lượng xét nghiệm chọn làm. Một số nơi có gói xét nghiệm theo giống, gom những bệnh hay gặp của giống đó vào một lần lấy mẫu; hỏi rõ gói gồm những gì trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Mèo mang gen bệnh có nuôi làm cảnh được không?
Với bệnh di truyền lặn, mèo mang một bản sao thường không bị bệnh và có thể nuôi làm cảnh bình thường. Với bệnh trội như thận đa nang, mang một bản sao đã là mắc bệnh, cần theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.
Xét nghiệm gen cho mèo lấy mẫu thế nào?
Thường dùng que tăm bông quệt vào mặt trong má mèo vài giây rồi để khô, hoặc lấy mẫu máu. Cách quệt má không đau. Khi kết quả dùng cho mua bán hay đăng ký, nên nhờ bác sĩ thú y lấy mẫu và xác nhận số chip.
N/N trên tờ kết quả nghĩa là gì?
N/N nghĩa là cả hai bản sao gen đều bình thường, mèo không mang biến thể được xét nghiệm. Kết quả này chỉ đúng cho biến thể đó, không có nghĩa mèo không thể mắc các bệnh khác.
Mèo Maine Coon sạch gen tim có cần siêu âm tim không?
Có, nhất là mèo làm giống. Xét nghiệm gen chỉ tìm một biến thể đã biết, trong khi cơ tim phì đại có thể do nguyên nhân khác. Siêu âm tim định kỳ theo lời bác sĩ mới cho biết tim đang thế nào.
Xét nghiệm nhóm máu mèo để làm gì?
Nhóm máu quan trọng khi nhân giống, vì mèo con nhóm A hoặc AB bú sữa đầu của mèo mẹ nhóm B có thể gặp phản ứng nguy hiểm. Biết nhóm máu cũng có ích khi mèo cần truyền máu.
Mèo ta có cần xét nghiệm gen không?
Thường không cần nếu chỉ nuôi làm cảnh và không định cho sinh sản. Xét nghiệm gen có ý nghĩa nhất với mèo giống có bệnh di truyền đã biết. Nếu mèo có dấu hiệu bệnh, bác sĩ thú y sẽ quyết định xét nghiệm nào phù hợp.