Mèo đen mang rất nhiều lời truyền khác nhau, và chúng mâu thuẫn với nhau tuỳ vùng: có nơi coi mèo đen là điềm xấu, có nơi coi là mang may mắn. Ở Việt Nam, người xưa có vài tục kiêng quanh mèo, trong đó mèo đen hay được nhắc tới. Những chuyện này nên đọc như văn hoá dân gian để tham khảo, không phải lý do để chọn hay ruồng bỏ một con mèo.
Về sinh học, mèo đen chỉ là mèo mang hai bản gen làm hoa văn biến mất trên nền sắc tố đen. Chúng không khác mèo màu khác về sức khoẻ hay trí khôn. Bài này kể lại một số lời truyền phổ biến ở mức tham khảo, sau đó tập trung vào phần thực tế: lông đen hình thành thế nào, vì sao lông đen ngả nâu, mắt mèo đen có màu gì, chụp ảnh mèo đen ra sao và những điều cần nghĩ trước khi đón một bé mèo mun về nhà.
Một số lời truyền quanh mèo đen ở Việt Nam và nơi khác
Trong dân gian Việt, có câu nói quen thuộc liên quan tới mèo lạ đến nhà mang lại khó khăn, ngược với chó lạ đến nhà là điềm tốt. Câu này áp cho mèo nói chung, không riêng mèo đen. Riêng mèo đen, ở nhiều địa phương có tục giữ mèo tránh xa nơi đặt linh cữu, gắn với những chuyện kể rùng rợn được truyền miệng qua nhiều đời. Đây là tập tục trong tang lễ truyền thống, nên tôn trọng khi ở nhà người khác, nhưng không có cơ sở nào cho thấy mèo đen gây ra điều gì.
Ở châu Âu thời trung cổ, mèo đen từng bị gắn với phù thuỷ và chịu nhiều đối xử tàn nhẫn. Một số nơi ở phương Tây đến nay vẫn coi mèo đen chạy qua đường là điềm không may. Ngược lại, ở một số vùng của Anh và ở Nhật, mèo đen lại được nhắc như biểu tượng may mắn, thậm chí được tặng trong lễ cưới hay đặt trong cửa hàng.
Việc cùng một con vật mà mỗi nơi diễn giải ngược nhau cho thấy các lời truyền này phản ánh văn hoá của người kể nhiều hơn là bản chất con mèo. Năm Mão trong lịch âm của người Việt được gắn với con mèo thay vì con thỏ, điều này cũng là một nét riêng thú vị, nhưng phần con giáp được nhiều trang chuyên về lịch âm viết kỹ hơn. Ở đây, mèo đen được nhìn như một con mèo.
Lông đen hình thành thế nào
Mèo có hai tầng quyết định màu lông. Tầng đầu là loại sắc tố: sẫm (đen, nâu) hay vàng đỏ. Tầng thứ hai là có hoa văn hay không. Mèo đen mang sắc tố sẫm đầy đủ, không mang gen cam, và mang hai bản gen khiến từng sợi lông đều màu từ gốc tới ngọn, làm hoa văn mướp biến mất. Gen trơn này là gen lặn, nên hai con mèo mướp vẫn có thể sinh ra mèo đen nếu cả hai mang một bản ẩn.
Đen là màu sẫm nhất trong dãy sắc tố của mèo. Các biến thể nhẹ hơn của cùng gen sắc tố cho ra màu sô cô la và quế, gặp chủ yếu ở mèo giống. Nếu con mèo mang thêm hai bản gen làm nhạt, đen sẽ thành xám xanh, chính là màu của mèo Nga xanh hay mèo Anh lông ngắn xám xanh.
Mèo đen ở Việt Nam phần lớn là mèo ta. Trong mèo giống, nhiều giống chấp nhận màu đen như mèo Anh lông ngắn, Ba Tư, Maine Coon. Có một giống được chuẩn hoá riêng cho màu đen bóng và mắt màu đồng là Bombay, được tạo ra ở Mỹ bằng cách ghép mèo Miến Điện với mèo Mỹ lông ngắn đen. Người bán đôi khi gọi mọi mèo đen mắt vàng là "Bombay", nhưng không có giấy tờ thì đó vẫn là mèo đen bình thường.
Vì gen trơn là gen lặn, hai con mèo đen phối với nhau chỉ sinh ra mèo con không vằn (đen hoặc màu sẫm khác tuỳ gen nhạt), trừ khi một bên mang gen cam. Điều này giúp giải thích vì sao trong một số khu, mèo đen xuất hiện thành từng "dòng họ" khá rõ.
Những đặc điểm hay khiến chủ mèo đen bất ngờ
Lông đen ngả nâu đỏ. Mèo đen phơi nắng nhiều hoặc đang thay lông có thể thấy lông ngả màu rỉ sét. Sắc tố đen trong lông bị ánh nắng làm nhạt dần. Hiện tượng này thường vô hại; tuy vậy nếu lông đổi màu kèm xơ, rụng nhiều hoặc mèo gầy đi thì nên nhờ thú y kiểm chế độ ăn và sức khoẻ.
Mèo con đen có vằn mờ. Lúc vài tuần tuổi, nhiều mèo con đen có sọc mờ ở đuôi và chân, gọi là vằn ma. Phần lớn sẽ nhạt dần khi mèo thay lông con.
Đen khói khác đen thường. Vạch lông ra mà thấy gốc lông bạc trắng, ngọn đen thì đó là màu khói. Mèo khói nằm im trông như đen, nhưng khi đi lại lộ lớp bạc bên dưới rất đẹp.
Mắt thường vàng, đồng hoặc xanh lá. Phần lớn mèo đen có mắt từ vàng chanh tới màu đồng, một số có mắt xanh lá. Mắt xanh lơ thì gần như không gặp ở mèo đen thường, trừ khi có gen colorpoint hoặc mảng trắng lớn đi kèm.
Vài sợi lông trắng lẻ. Nhiều mèo đen có một chỏm lông trắng ở ngực hay vài sợi trắng rải rác. Đó là dấu vết của gen mảng trắng ở mức rất nhẹ, không phải dấu hiệu lai.
Vì sao mèo đen hay chờ lâu hơn ở nơi nhận nuôi
Những người làm cứu hộ ở nhiều nước hay kể rằng mèo đen thường chờ lâu hơn mới có người nhận. Một số nghiên cứu ở nơi nhận nuôi cho kết quả ủng hộ nhận xét này, một số khác thì không thấy khác biệt rõ, nên đến nay vẫn còn tranh luận. Dù vậy, có vài lý do dễ hiểu khiến mèo đen kém nổi bật: ảnh chụp mèo đen thường tối, mất chi tiết mặt; khi nằm trong lồng tối, mèo đen gần như biến mất; và định kiến văn hoá vẫn khiến một số người ngần ngại.
Nếu bạn đang cân nhắc nhận nuôi, mèo đen là một lựa chọn rất đáng để nghĩ tới. Màu lông không ảnh hưởng tới tính nết, mà mèo đen trong cứu hộ có đủ mọi tính cách như mèo màu khác. Đến gặp trực tiếp, ngồi chơi với mèo vài phút sẽ cho bạn biết nhiều hơn mọi tấm ảnh.
Một gợi ý nhỏ cho những ai đang giúp tìm nhà cho mèo đen: chụp ảnh gần cửa sổ ánh sáng tự nhiên, nền sáng như tường trắng hoặc chăn màu nhạt, lấy nét vào mắt. Một tấm ảnh rõ mắt và râu mèo có thể thay đổi số người hỏi thăm.
Chụp ảnh mèo đen cho rõ mặt
Mèo đen khó chụp vì máy ảnh và điện thoại dễ đo sáng sai, làm khuôn mặt thành một mảng đen. Vài bước dưới đây giúp ảnh rõ hơn mà không cần thiết bị đặc biệt.
- Chọn ánh sáng tự nhiên mềm từ cửa sổ, tránh nắng chiếu thẳng vào lông vì sẽ loá bóng và mất chi tiết.
- Đặt mèo trên nền sáng vừa phải như sàn gỗ nhạt, chăn kem; nền quá trắng sẽ khiến máy làm tối mèo thêm.
- Chạm vào mắt mèo trên màn hình để lấy nét và đo sáng tại đó, rồi kéo thanh sáng lên một chút.
- Hạ máy ngang tầm mắt mèo; góc từ trên xuống làm mèo đen trông như một khối tròn không rõ hình.
- Chụp nhiều tấm liên tiếp khi mèo nhìn về phía nguồn sáng, ánh mắt sẽ có điểm sáng và khuôn mặt hiện rõ.
- Khi chỉnh ảnh, tăng vùng tối nhẹ thay vì tăng toàn bộ độ sáng, để lông đen vẫn đen mà vẫn thấy râu, mũi.
Cách chụp này cũng hữu ích khi bạn cần ảnh để đăng tin tìm mèo lạc: một tấm thấy rõ mắt, chỏm trắng ở ngực hay dáng đuôi giúp người khác nhận ra mèo nhà bạn giữa nhiều con mèo đen trong khu phố.
Những hiểu lầm hay gặp về mèo đen
"Mèo đen nào cũng là một giống riêng." Đen là màu lông, không phải giống. Mèo ta, mèo Anh lông ngắn, Ba Tư, Maine Coon đều có thể đen. Chỉ Bombay là giống được chuẩn hoá riêng cho màu đen, và phải có giấy tờ mới gọi được tên đó.
"Mèo đen thông minh hơn." Không có bằng chứng nào liên hệ màu lông với trí khôn. Mèo đen trong nhà có vẻ lanh lợi hay lười biếng là chuyện của từng con, phụ thuộc vào trải nghiệm và môi trường sống.
"Mèo đen mắt xanh lá là mèo lai." Mắt xanh lá gặp khá thường ở mèo đen thuộc nhiều nhóm, kể cả mèo ta. Màu mắt do một nhóm gen riêng quyết định, không cho biết dòng máu.
"Mèo đen rụng lông nhiều hơn." Lông đen chỉ dễ thấy hơn trên ghế sáng màu, áo trắng, chứ không rụng nhiều hơn. Lượng rụng phụ thuộc vào độ dày lông, lớp lông lót, mùa và sức khoẻ của con mèo.
"Mèo đen không cần chống nắng." Lông đen hấp thu nhiệt nhanh hơn lông sáng, nên mèo đen nằm phơi nắng trưa ở ban công dễ bị quá nóng. Luôn có chỗ râm và nước sạch cho mèo trong những ngày oi bức.
Trước khi đón một bé mèo mun về nhà
Mèo đen không cần chăm khác mèo màu khác: vẫn tiêm phòng theo lịch thú y, tẩy giun, triệt sản khi không định cho sinh, cho ăn đủ chất và có chỗ leo trèo. Nếu mèo nuôi trong nhà, cửa sổ và ban công nên có lưới, vì mèo đen lẻn ra ngoài vào buổi tối rất khó thấy, nguy cơ bị xe cán hay lạc đường cao hơn.
Đeo vòng cổ có màu sáng hoặc phản quang là mẹo nhỏ giúp bạn và người khác dễ nhận ra mèo đen trong bóng tối. Vòng nên có khoá tự bung để mèo không bị vướng. Gắn chip nhận dạng ở cơ sở thú y cũng là việc nên làm.
Nếu trong nhà có người lớn tuổi còn giữ kiêng kỵ về mèo đen, hãy nói chuyện nhẹ nhàng trước khi đón mèo về. Mèo cần một gia đình chấp nhận nó, và việc phải trả mèo đi sau vài tuần vì bất đồng trong nhà là trải nghiệm không tốt cho cả mèo lẫn người.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi mèo đen có xui không?
Không có cơ sở nào cho thấy màu lông của mèo ảnh hưởng tới vận may của người nuôi. Các lời truyền về mèo đen khác nhau tuỳ nơi, có nơi coi là xui, có nơi coi là may. Nên xem đó là văn hoá tham khảo và chọn mèo theo sức khoẻ, tính nết, hoàn cảnh nhà mình.
Vì sao lông mèo đen của nhà mình ngả nâu đỏ?
Thường do phơi nắng nhiều, ánh nắng làm nhạt sắc tố đen, hoặc do đang thay lông. Nếu lông ngả màu kèm xơ, rụng mảng, mèo sụt cân hay ăn kém thì nên đưa đi thú y để kiểm tra chế độ ăn và sức khoẻ chung.
Mèo đen mắt vàng có phải mèo Bombay không?
Không nhất thiết. Bombay là một giống có chuẩn và giấy tờ, được tạo ra từ mèo Miến Điện và mèo Mỹ lông ngắn đen. Phần lớn mèo đen mắt vàng ở Việt Nam là mèo ta. Không có phả hệ thì không nên gọi là Bombay.
Mèo đen có hiền hơn hay dữ hơn mèo màu khác không?
Chưa có bằng chứng chắc rằng màu đen quyết định tính cách. Tính nết phụ thuộc nhiều vào giai đoạn mèo con được tiếp xúc với người, giới tính, triệt sản và môi trường sống. Hãy gặp mèo trực tiếp để cảm nhận.
Làm sao phân biệt mèo đen thường và mèo đen khói?
Vạch lông ở lưng hoặc cổ ra xem gốc lông. Mèo đen thường có lông đen từ gốc tới ngọn, có thể ngả xám nhẹ ở gốc. Mèo đen khói có phần gốc bạc trắng rõ, chiếm một đoạn đáng kể của sợi lông, nhìn rõ nhất khi mèo đi lại.
Có nên để mèo đen ra ngoài buổi tối không?
Không nên. Mèo đen rất khó thấy trong bóng tối nên dễ gặp tai nạn giao thông, bị nhốt nhầm hay lạc. Nuôi trong nhà có lưới cửa sổ, ban công và đeo vòng sáng màu khi ra ngoài có người đi kèm là cách an toàn hơn.