Mèo tam thể gần như toàn là mèo cái vì gen quyết định màu cam ở mèo nằm trên nhiễm sắc thể X. Muốn vừa có mảng cam vừa có mảng đen, con mèo phải mang hai bản X khác nhau, một bản cho cam, một bản cho không cam. Mèo cái có hai nhiễm sắc thể X nên làm được việc đó; mèo đực bình thường chỉ có một X nên chỉ hiện được một trong hai màu.
Mèo tam thể đực vẫn có, nhưng là trường hợp bất thường về nhiễm sắc thể, thường gặp nhất là mèo đực mang hai X và một Y. Những con này hiếm và phần lớn không có khả năng sinh sản. Bài này giải thích cơ chế từ đầu, phân biệt tam thể với đồi mồi, và trả lời những câu hay gặp khi bạn đang nuôi hoặc định mua một bé tam thể.
Tam thể là ba màu nào và vì sao lại thành từng mảng
Mèo tam thể trong cách gọi của người Việt là mèo có ba màu: trắng, cam (hay vàng) và đen. Trong tiếng Anh, kiểu lông này gọi là calico. Nếu thay đen bằng xám xanh và cam bằng kem, ta có tam thể nhạt màu, người bán hay gọi là dilute calico. Bản chất vẫn là một: hai màu từ gen cam trên nhiễm sắc thể X, cộng thêm mảng trắng từ một gen khác.
Điều lạ là các mảng cam và đen không trộn đều mà tách thành từng vùng. Lý do nằm ở một hiện tượng xảy ra từ rất sớm trong phôi của mọi động vật có vú cái: ở mỗi tế bào, một trong hai nhiễm sắc thể X bị tắt ngẫu nhiên, và tất cả tế bào con cháu của nó giữ nguyên lựa chọn đó. Tế bào nào giữ X mang gen cam sẽ cho lông cam; tế bào nào giữ X còn lại sẽ cho lông đen. Kết quả là một bức khảm.
Vì việc tắt X là ngẫu nhiên, hai con mèo tam thể có cùng bộ gen vẫn có hoa văn khác nhau. Đây cũng là lý do mèo nhân bản từ một con tam thể không có bộ lông giống hệt con gốc, một chi tiết từng được nhắc nhiều khi con mèo nhân bản đầu tiên ra đời đầu những năm 2000.
Gen cam hoạt động thế nào ở mèo cái và mèo đực
Bảng dưới đây gói lại nguyên lý. Chữ O là bản gen cho màu cam, chữ o là bản gen không cam, để màu nền đen hoặc nâu hiện ra.
| Bộ nhiễm sắc thể | Mang gen | Màu hiện ra | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mèo cái XX | O và O | Cam toàn thân (mèo vàng cái) | Cần bố và mẹ đều truyền bản cam |
| Mèo cái XX | O và o | Đồi mồi; có thêm mảng trắng thì là tam thể | Khảm do tắt X ngẫu nhiên |
| Mèo cái XX | o và o | Đen, nâu, xám xanh… không có cam | Màu nền do các gen khác quyết định |
| Mèo đực XY | O | Cam toàn thân (mèo vàng đực) | Chỉ cần một bản, nên mèo vàng đực nhiều |
| Mèo đực XY | o | Không có cam | Không thể ra tam thể |
| Mèo đực XXY | O và o | Tam thể hoặc đồi mồi | Bất thường nhiễm sắc thể, thường vô sinh |
Gen tạo mảng trắng nằm ở chỗ khác hẳn, trên nhiễm sắc thể thường, nên nó có thể "phủ" lên bất cứ màu nào. Đồi mồi cộng mảng trắng thành tam thể; đen cộng mảng trắng thành mèo khoang đen trắng. Độ phủ trắng càng nhiều thì các mảng màu càng to và tách bạch, vì trắng chen vào làm các vùng màu ít trộn lẫn.
Mèo tam thể đực hình thành ra sao và hiếm cỡ nào
Con đường thường gặp nhất để có một mèo đực tam thể là lỗi chia nhiễm sắc thể khi hình thành trứng hoặc tinh trùng, khiến mèo con nhận hai X và một Y. Con mèo có Y nên phát triển thành mèo đực, nhưng có hai X nên vẫn tạo được khảm cam đen. Ở người, bộ nhiễm sắc thể tương tự được gọi là hội chứng Klinefelter, và các tài liệu thú y cũng hay mượn tên này khi nói về mèo.
Ngoài ra còn những trường hợp hiếm hơn: mèo khảm thể, tức hai phôi sớm hợp nhất thành một cá thể mang hai dòng tế bào khác nhau, hoặc những sai lệch nhỏ khác trong quá trình phát triển. Các trường hợp này cần xét nghiệm nhiễm sắc thể mới phân biệt được, chủ nuôi không tự nhìn ra.
Về độ hiếm, các nguồn hay nhắc con số cỡ một con đực trên vài nghìn con tam thể. Con số này khác nhau tuỳ khảo sát và không có thống kê nào riêng cho mèo ở Việt Nam, nên chỉ nên hiểu là "rất hiếm". Phần lớn mèo tam thể đực được biết đến là vô sinh; một số rất ít con có khả năng sinh sản đã được ghi nhận trong tài liệu, nhưng không ai nên trông chờ chuyện đó.
Nhận đúng giới tính trước khi nói "tam thể đực"
Đừng chỉ nhìn mặt hay cỡ người. Mèo tam thể cái đôi khi to con, mặt bành, khiến chủ đoán là đực. Việc xác định giới tính ở mèo con phải nhìn khoảng cách giữa hậu môn và lỗ sinh dục: ở mèo đực khoảng cách xa hơn, có hai túi nhỏ ở giữa; ở mèo cái hai lỗ gần nhau, lỗ dưới có dạng khe.
Mèo con dưới hai tháng rất dễ nhầm. Nhiều người bán, kể cả người có kinh nghiệm, vẫn nhầm giới tính mèo con ở tuần thứ năm, thứ sáu. Nếu ai đó nói có mèo tam thể đực, cách chắc nhất là nhờ bác sĩ thú y kiểm.
Tin rao "tam thể đực" cần dè chừng. Vì hiếm nên mèo tam thể đực hay được rao như vật quý. Ảnh chụp có thể mượn từ nơi khác; nếu bạn quan tâm, hãy hỏi kết quả khám giới tính của thú y và đừng đặt cọc chỉ dựa trên ảnh.
Tam thể đực không mang lại gì đặc biệt cho người nuôi. Về tính tình và chăm sóc, mèo tam thể đực giống mọi con mèo khác. Một số con mang bộ nhiễm sắc thể bất thường có thể có vấn đề sức khoẻ đi kèm, nên khám định kỳ là đủ, không cần đối xử như "báu vật".
Mèo đồi mồi, tam thể nhạt và tam thể có vằn
Mèo đồi mồi là con mang cùng khảm cam đen nhưng không có mảng trắng, hoặc chỉ một chấm trắng nhỏ. Các mảng màu trên mèo đồi mồi thường trộn lẫn li ti như vỏ đồi mồi, nên mới có tên như vậy. Về di truyền, đồi mồi và tam thể là anh em: cùng cơ chế cam đen, chỉ khác gen mảng trắng.
Tam thể nhạt màu xuất hiện khi con mèo mang hai bản gen làm nhạt màu. Gen này "pha loãng" sắc tố: đen thành xám xanh, cam thành kem. Kết quả là một bộ lông trắng, xám xanh và kem, nhìn dịu hơn nhiều so với tam thể thường.
Tam thể có vằn là khi các mảng màu mang hoa văn mướp. Trong mảng cam và mảng nâu xám, bạn sẽ thấy sọc hoặc đốm thay vì màu trơn. Người nuôi nước ngoài hay gọi là caliby hoặc tortie tabby. Ở Việt Nam, kiểu này rất hay gặp trong mèo ta vì gen mướp phổ biến trong quần thể. Tất cả các biến thể này đều tuân theo quy luật chung: gần như luôn là mèo cái.
Những hiểu lầm hay gặp về mèo tam thể
"Cứ phối mèo vàng với mèo đen là ra tam thể." Phối như vậy chỉ cho cơ hội có mèo con cái đồi mồi, vì con cái nhận một X mang cam từ bên này và một X không cam từ bên kia. Muốn thành tam thể còn cần gen mảng trắng từ bố hoặc mẹ. Mèo con đực của cặp này sẽ mang màu theo X của mẹ, không bao giờ là tam thể trừ trường hợp bất thường nhiễm sắc thể.
"Tam thể là một giống mèo." Tam thể là kiểu màu lông, không phải giống. Rất nhiều giống chấp nhận kiểu màu này, từ mèo Anh lông ngắn, Ba Tư, Maine Coon tới mèo ta. Khi người bán nói "giống tam thể", điều họ thật sự bán là một con mèo có bộ lông ba màu, còn giống gì phải hỏi tiếp.
"Mảng màu sẽ đổi hẳn khi mèo lớn." Vị trí các mảng được định từ trong phôi nên không dịch chuyển. Cái thay đổi là độ đậm: mảng cam có thể sậm hơn, mảng đen có thể ngả nâu khi phơi nắng nhiều, vằn mờ có thể rõ hoặc nhạt đi. Hình dạng tổng thể của bức khảm vẫn giữ nguyên suốt đời.
"Mèo tam thể dễ ốm hơn." Màu lông tam thể không gắn với bệnh nào. Riêng mèo đực tam thể mang bộ nhiễm sắc thể bất thường có thể có vài vấn đề đi kèm, nên được khám định kỳ như mọi con mèo khác và trao đổi với bác sĩ thú y khi có dấu hiệu lạ.
Mèo tam thể trong đời sống người Việt
Mèo tam thể là một trong những kiểu lông quen thuộc nhất của mèo ta, xuất hiện trong tranh, truyện và lời kể của nhiều thế hệ. Trong dân gian có những lời truyền về mèo tam thể đem lại may mắn hay giữ nhà; ở Nhật, hình mèo vẫy tay đặt trong cửa hàng cũng thường vẽ theo kiểu tam thể. Những điều này là văn hoá tham khảo, nên đọc như một nét đẹp của đời sống chứ không phải lý do để chọn hay bỏ một con mèo.
Có một chuyện thực tế hơn: vì tam thể gần như luôn là mèo cái, người nhận nuôi một bé tam thể nên tính sớm chuyện triệt sản nếu không định cho sinh. Mèo cái chưa triệt sản ở nhà phố, chung cư thường động dục lặp lại nhiều lần trong năm, kêu đêm và tìm cách ra ngoài. Mỗi lứa mèo con sinh ra không chủ đích lại góp thêm vào số mèo bị bỏ.
Nếu bạn định cho một bé tam thể sinh để giữ màu, hãy nhớ màu lông của lứa con phụ thuộc cả mèo bố. Mèo mẹ tam thể phối với mèo bố đen có thể ra con đực vàng, con đực đen, con cái tam thể hoặc cái đen tuỳ phần trắng; không có cách bảo đảm sẽ có tam thể. Chuyện cân nhắc cho mèo nhà sinh được viết kỹ ở chuyên mục nhân giống của trang.
Câu hỏi thường gặp
Mèo tam thể đực có sinh sản được không?
Phần lớn mèo tam thể đực mang hai X và một Y nên vô sinh. Tài liệu có ghi nhận vài con hiếm hoi sinh sản được, thường là do cơ chế khảm thể khác. Với mèo nuôi làm bạn, nên coi như không sinh sản được và triệt sản theo tư vấn thú y.
Mèo tam thể và mèo đồi mồi khác nhau thế nào?
Cả hai cùng có cam và đen từ gen trên nhiễm sắc thể X. Tam thể có thêm mảng trắng rõ, các vùng màu to và tách bạch; đồi mồi gần như không có trắng, màu trộn li ti. Cả hai gần như luôn là mèo cái.
Mèo mẹ tam thể có chắc đẻ ra mèo con tam thể không?
Không chắc. Mỗi mèo con nhận một X từ mẹ, ngẫu nhiên là X mang cam hoặc không cam, và nhận X hoặc Y từ bố. Con cái tam thể chỉ ra khi tổ hợp đúng và có gen mảng trắng. Một lứa có thể không có con tam thể nào.
Mèo tam thể có tính cách riêng không?
Người nuôi hay kể mèo tam thể đanh đá hay cá tính, nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng màu lông quyết định tính cách. Tính nết chịu ảnh hưởng từ di truyền chung, giới tính, việc tiếp xúc người lúc nhỏ và môi trường sống nhiều hơn.
Mèo tam thể nhạt màu có phải giống riêng không?
Không. Đó vẫn là tam thể, chỉ là con mèo mang hai bản gen làm nhạt nên đen thành xám xanh, cam thành kem. Kiểu lông này có thể xuất hiện ở mèo ta lẫn nhiều giống mèo khác có chấp nhận màu nhạt.
Làm sao kiểm chắc một con tam thể là đực?
Nhờ bác sĩ thú y khám bộ phận sinh dục, nhất là khi mèo đã trên hai tháng tuổi. Nếu cần biết cơ chế, có thể làm xét nghiệm nhiễm sắc thể ở cơ sở có dịch vụ này, nhưng với người nuôi bình thường thì khám giới tính là đủ.